|
Eren Arcan
Dipnot Kitap Kulübü
Edebiyat dünyasının en renkli, en özgün yazarlarından biridir, hiç
kuşkusuz, Portekizli şair Fernando Pessoa.
Portekiz dilinde adı kişi anlamına gelen “Pessoa”, tek kişilik bir şair hayatı
ile yetinmeyerek, heteronym dediği her birini özel bir biyografi, hayat
felsefesi, inanç, politik görüş, estetik bakış ile donattığı yetmişi aşkın
kişi yaratmış, ve arkasında bir sandık dolusu eser bırakmıştır.
Pessoa’nın kendi deyimi “heteronym” çoklu kimlik anlamına gelmekte.
Heteronym kavramını pseudonym (müstear ad, takma ad. mahlas) ayıran fark psudonym
yazarın arkasına gizlendiği bir kişi olmasına karşın Pessoa'ya özgü
bir terim olan heteronym’de yazarın
kendine şaşırtıcı, dört başı mamur yaşamlar yaratmış olmasıdır..
Fernando Pessoa kendinden bağımsız olarak hareket eden kendi yetenekleri,
kendilerine özgü dünya görüşleri ve kendilerine ait edebi tarzları ile
Alberto Caeiro, Alvaro de Campos, Ricardo Reis ve bir de yarıheteronym
dediği düzyazışiir ile yazan Bernardo Soares isimli şairi şiir dünyasına
katmıştır. Birbirlerinden bağımsız tarzda eserler veren bu şairler
Pessoa’nın aracılığı olmadan birbirleri ile yarışır, zıtlaşır, tartışmalara
girerler. Pessoa Bir keresinde Alvaro de Campos ile Alberto Caeiro kavgaya
tutuşunca gerçek gözyaşarı döktüğünü söyler.
Pessoa
içindeki kalabalığı bir şiirinde şöyle anlatır :
Sayısız insan yaşar içimizde,
hissetsem de düşünsem de bilemem
kim düşünür içimde kim hisseder.
Düşünceler ya da hisler için
yalnızca sahneyim ben.
Ruhsa, birden fazla var bende.
Ben'se benden daha fazlası.
Herkes kayıtsız oysa
yaşadığım hayata:
Susturuyorum onları,
kendim konuşurken.
Hislerim, hissetmediklerim
onlardan doğup da birbiriyle
çelişenler. Farkına varmıyorum
hiçbir şeyin yalnızca yaşıyorum ben,
olmak istediğime kimsenin bir sözü yok.
1988 yılında Lizbon’da doğan Pessoa ilk şiirini yedi yaşında
iken annesi için yazmış.
“sevgili anneme,
buradayım
doğduğum topraklarda
ne kadar sevsem de onu
ondan daha çok seviyorum seni.”
Beş
yaşında babasını kaybettikten sonra annesi yeniden bir Portekiz konsolosu
ile evlenir ve çift çocuklarıyla birlikte Güney Afrika’ya Durban!a
taşınırlar. Orada İngilizce eğitim gören Pessoa 1905 te Portekiz’e geri
döner. Üniversiteye kaydolur ama bir süre sonra üniversite eğitiminden
vazgeçer. Akraba yanlarında, kiralık evlerde tercümeler yaparak zar zor
hayatını kazanır. Eleştiriler yazar. Gazete çıkarır ama başarılı olamaz.
1912 de şiir yazmaya başlar.
1914
yılında muhteşem bir gece yüksek bir masanın önünde ayakta durur ve önüne
çektiği kağıda durmaksızın otuz tane şiiri ard arda yazar. “Ustam dediği”
Alberto Caeiro heteronym’i doğmuştur. Ardında bir tomar kağıt daha alır ve
trans içinde yazmaya devam eder, doğa aşığı yaşam dolu serseri Alvaro de
Campos satırların arasında dünyaya gelir. Sonra da kralcı sürgün, münzevi
Ricardo Reis.
Alberto
Caeiro Lizbon dışında yaşayan bir çobandır. Caeiro
adını Pessoa’nın erken kaybettiği dostu Mario de SaCarneiro’dan almıştır.
Carneiro Portekizce’de “koyun anlamına” gelir. Şehirlere,
kalabalıklara girmeyen, doğanın bağrında barış içinde çıplak ayak yaşayan
bir şairdir. Caeiro Pessoa’nın olamadığı herşeydir. Sadedir,
bilgedir, doğayla bütünleşen bir pagan şairdir. Masum bir “koyun
çobanıdır” Caiero.
Sürüler güttüğüm hiç olmadı
Yine de gütmüş gibiyim onları,
Bir çoban gibidir ruhum,
Bilir rüzgarı ve güneşi
ve gider ardı sıra, seyrederek hem,
elinden tutup ta mevsimlerin
Caiero
nesneleri tanımlamak istemez. Onun için taş sadece taş, çiçek sadece
çiçektir. Nesneler arasında ilişki de kurmaz, artlarında gizem aramaz.
Kelimelerin nesneler olmadığını ancak nesneler ile köprü kurduğunu anlatır.
Şiirlerinde saf yalınlık vardır.
Görüyorum yok doğa
Hiç var olmadı.
Dağlar, vadiler, ovalar var;
ırmaklar, taşlar var, ama bir bütün yok her şeyin var olduğu.
Şöyle sahici, gerçek bir bütünlük
hastalığıdır düşüncelerimizin.
Doğa bütünü olmayan bir parçadır.
İşte budur onların anlatıp durduğu gizem.
Pessoa
Caero’nun sadeliğine tezat olarak Ricardo Reis’i meydana çıkarır . Reis
mutluluğu amaç edinen Epikürcü tanrıtanımaz bir şairdir. Bir münzevidir.
Metafizik ve neoklasik odlar yazar. Cizvit papazları tarafından
eğitlimiştir. Doktor olan Reis monarşi yanlısı olduğu için Brezilya’ya
sürgüne gönderilmiştir.
Kardeşliği Epikuros’un
Sevmenin ve anlamanın onu,
Ondan çok birbiriyle anlaşan bizler,
Öğrenelim nasıl yaşanacağını yaşamı
Huzurlu satranç oyuncuların
Şu anlatılan öykülerinden.
Hikayeye göre İran’da bir kent kuşatılmıştır. Satranç oynayan iki oyuncu
etrafın yakılıp yıkılmasına aldırmadan oyunlarına devam etmektedir.
Askerler oyuncuların satranç oynadıkları yere dalıp oyunculardan birinin
kafasını uçurduklarında diğer oyuncu yalnızca bir sonraki hamleyi
düşünmektedir. Reis şiirine bu olayı bir pasifistin “fildişi kuleye kaçışı”
olarak mı koymuştur. Octavia Paz Pessoa çalışmasında Reis’in “senin işin
savaş değil şiirdir, şiirini sürdür” demek istediğini belirtiyor.
Heteronym’lerin üçüncü şairi Campos doğa aşığı, çoşku ile yaşayan dünyayı
dolaşan bir denizci, hem kadınlarla hem erkeklerle birlikte olmuş kural
tanımaz bir biri. Walt Whitman tarzı panteizmi makinaları da kapsayan
şiirler yazmıştır. Caeiro çocukların ve hayvanların “zamansız şimdisi” nde
yaşıyorsa Campos deli doludur ve anlarda yaşar. Caiero Pesso’nın
olamıyacağı bir insandır Campos ise olmadığı yersiz yurtsuz serseridir.
Campos
Her yanıyla hissetmek herşeyi
Her şeyi yaşamak her yanıyla
Aynı anda her zaman aynı şey olmak mümkündür
Bütün zamanlarda farkında olmak tüm insanlık olduğunun
Parçalanmış, denetimsiz, bütüncül, ve aldırışsız bir anda
Ya da
Campos’un başkaldıran yanını yansıtan şu dizelerine bakalım :
Yakınlık duyuyorum bütün bu insanlara
bunu hak etmemiş olsalar bile
Evet ben bir serserinin ve yılışık dilencinin biriyim (...)
Serseri ve dilenci olmak sadece serseri ve dilenci olmak değildir.
toplum düzeninin dışında kalmaktır.
Savcı, sağlam bir iş sahibi ve hayat kadını olmamak,
Yani, kısa ve iyi, bir sebep için gözyaşları döküp,
Kendilerini harflerle tıkabasa dolduran,
arta kalan bir akılları olduğu için
toplumsal hayata karşı ayaklanan,
Romancının toplumsal bireyi gibi değil
Paz
şöyle der : “Pessoa bütün yaşamını Hakikat’ı aramakla geçirdi. Bu arayış
onu bütün bir batıni disiplinler ve gizli bilimler pratiğine götürdü.
Yıldızlara gelince, Pessoa bir doymak bilmez fal bakıcısıydı Arkadaşları,
aile üyeleri, tarihi ve kültürel figürler ve kendisi için yüzlerce yıldız
falı açmıştı. Daha önemlisi mistisizm üzerine, Kabala, GülHaçlar ve
Masonluk gibi Hermetik gelenekler üzerine teosofi, simya, nümeroloji, büyü
ve ispiritizma üzerine onlarca kitap okumuş ve yüzlerce sayfa yazı
yazmıştı.”
Pessoa’nın yarattığı yetmişi aşkın kişilik arasında en önemli kişilerden
biri olan Bernardo Soares ise bir yarıhetoronym olarak karşımıza çıkıyor.
Pessoa’ya en yakın duran odur. Bir muhasebecidir ve düzyazı – şiirler
yazar. Harikulade eseri Huzursuzluklar Kitabı Montaigne ’in denemeleri ile
kıyaslanmaktadır. Bu düzyazı örneklerinde Pessoa “Ben kimim? Neden
yazıyorum? Bütün bunların anlamı ne? “ sorularına cevaplar arar.
Pessoa
için Bütün bu heteronymlerin bedeli ağırdır. “İçimde çeşitli kişilikler
yarattım. Rüyalarımın her birinde rüya görmeye başladığım an, hemen başka
bir kişi halinde ete kemiğe bürünüyor. Sonra rüyayı gören o oluyor, ben
değil.
Yaratmak için yok ettim kendimi. Çeşitli oyuncuların çeşitli
oyunlarını sergiledikleri boş sahneyim ben.”
19 Ekim
2005
Kaynaklar : Fernando Pessoa – Yüzyılın Yalnızı – Adnan Özer – Rüstem Arslan
Fernando Pessoa ve Şürekası
Fernado Pessoa – Kendisine Yabancı – Octavio Paz
Değişik internet sitelerinden alınan bilgiler |
|
Fernando Pessoa
Biyografi
http://www.siir.gen.tr/biyografi/fernando_pessoa.htm
13 Haziran 1888'de Lizbon'da doğdu. Beş
yaşındayken, müzik eleştirmeni olan babasını kaybetti. Annesi,
Portekiz'in Durban konsolosuyla yeniden evlenince yerleştikleri Güney
Afrika'da (1896) tam bir İngiliz eğitimi gördü. 1905'te geri döndüğü
Lizbon'da yaşamının sonuna kadar kaldı. Geçimini, İngilizce ve Fransızca
iş mektupları yazarak kazandı ve yalnız yaşadı. Portekiz modernizminin
öncülerinden olan Pessoa, Milton, Shelley, Keats, Poe, Byron, Whitman,
Shakespeare, Baudelaire'den etkilenmiş ve ilk şiirlerini, İngilizce
olarak, 19051908 yılları arasında yazmıştır. 1912'de, ilk şiirlerini
"Portekiz 'Rönesans' " hareketinin yayın organı A Aguia
dergisinde yayımladığında, simgeci şiirin ve "saudosismo"nun (geçmişe
özlem) etkisi altındaydı. Aynı yıllarda, düzyazı metinler (Fausto,
Epithalamium, O Marinheiro, Na Floresta do Alheamento, vd.),
eleştiri ve denemeler yazdı. 1913'te, fütürist harekette yer aldı ve
SáCarneiro ile birlikte Portekiz öncü edebiyatını başlatarak,
"paulismo" akımını yarattı. 1914 yılında, her şeyi, olabilecek bütün
tarzlarda hissetmek için, kendi içinde gücül olarak bulunan farklı yazar
kimliklerini aralarında diyaloğa sokarak, onlara yazı aracılığıyla
kurmaca bir gerçeklik kazandırdı. Pessoa'nın farklı yazar kimliklerinin
yansıması olan bu kökteş şair ve yazarlar Alberto Caeiro, Alvaro de
Campos, Ricardo Reis, Bernardo Soares ve Fernando Pessoa'nın kendisidir.
Pessoa'nın kendi şiirleri ve kökteş şairleri aracılığıyla yarattığı
şiirler Orpheu, Portugal Futurista, Contemporanea, Atena gibi
ancak birkaç sayı çıkan dergilerde yayımlandı. "Vatanım Portekiz
dilidir" diyen Pessoa ölümünden bir yıl önce, Portekiz tarihinin
okültist ve simgeci bir yorumu olan "Mensagem" adlı şiiri yazdı ve
Ulusal Propaganda Sekreterliği'nin açtığı yarışmada ödül aldı. Ama,
Pessoa'nın ait olduğu tek yer edebiyattı.
Fernando Pessoa 30 Kasım 1935'te, 47 yaşında, Lizbon'da karaciğer
hastalığından öldüğünde pek az tanınıyordu. Sağlığında yayımlanan dört
kitabından üçü İngilizce'dir: 35 Sonnets (1918), English Poems
III ve English Poems III (1921). Portekizce kitap olarak
yayımlanan tek eseri Mensagem'dir (1934). Dergilerde kalmış
birçok şiir, deneme vb. yazıları vardır. Ardında bıraktığı elyazması
fragman sayısı 2527 bin arasındadır. Bütün eserleri 1942'de
yayımlanmaya başlanmış ve 26 cilde ulaşmıştır. Bu eserler arasında
şunlar sayılabilir: Poesías de Fernando Pessoa (1942, Fernando
Pessoa'nın Şiirleri); Poesías de Alvaro Campos (1944, Alvaro
Campos'un Şiirleri); Poemas de Alberto Caeiro (1946, Alberto
Caeiro'nun Şiirleri); Odas de Ricardo Reis (1946, Ricardo Reis'in
Odları); Páginas de estética y de teoría y crítica literarias
(1967, Estetik ve Edebiyat Kuramı ve Eleştirisi Hakkında Yazılar);
Páginas íntimas de autointerpretación (1966, Kişinin Kendi Eserini
Yorumlaması Üzerine Özel Yazılar) ve Textos filosóficos (1968,
Felsefe Metinleri).Denize Övgü (İyi Şeyler, 1999) ve Sırların
Cebiri (Nisan, 1995) Türkçe'de yayımlanmıştır.
Ölü şairler manastırı
http://www.radikal.com.tr/ek_haber.php?ek=ktp&haberno=3579
Cevat Çapan'ın özenli çevirisiyle yayımlanan
'Düşsel ve Gerçek', Fernando Pessoa'nın yarattığı çeşitli kimlikleri bir
araya getiriyor
 |
HALUK HEPKON (Arşivi)
DÜŞSEL VE GERÇEK
Fernando Pessoa, Çeviren: Cevat Çapan, Dünya Kitapları, 2004, 104 sayfa, 15
YTL.
|
Lizbon'un tarihi Belem semti anıt ve tarihi yapılarıyla ünlüdür. Bunlardan
birisi de Tejos Nehri'nin kıyısında sanki bir an önce sulara atılmak için
bekleyen Padrao dos Descobrimentos, yani Kâşifler Anıtı'dır. Hemen arka
sırasında bütün ihtişamıyla keşifler çağını hatırlatan Jeronimos Manastırı
yükseliyor. Birbirlerine bu kadar yakın olmaları tesadüf değildir.
Gotik tarzında inşa edilen manastırın yapımında kullanılan para ve
mücevherleri Portekizli kâşifler sağlıyorlardı. Karşılığında bekledikleri
tek şey büyük ve ihtiraslı ruhları için duadır.
Günümüzde birden çok müzeyi ve bir kiliseyi barındıran manastırın girişinde
birden fazla kapı vardır. Bunlardan sol taraftaki Arkeoloji Müzesi'ne, sağ
taraftaki ise kiliseye aittir; içinde 'Hint denizlerinin Amirali' Vasco de
Gama'nın mezarı bulunuyor. Gama, Hindistan'a gitmeden önce bütün bir gece bu
kilisede dua etmişti. Geçmişte Hindistan yolunu bulmuş bu büyük kâşif
şimdilerde ışık oyunlarıyla aydınlatılmış bir loşluk denizinde yatıyor.
Daha önce kimsenin gidemediği yerlere gitmeye cesaret eden bir kuşağın en
parlak temsilcilerinden olan Vasco de Gama bu büyük uykusunda yalnız
değildir. Hemen yanı başında keşifler çağının destanını yazan Luis de Camoes
yatıyor. Vasco de Gama'nın Hindistan seferini kaleme alan Camoes hem
kişiliği hem de yazdıkları itibariyle Gama için ideal bir komşu sayılabilir.
Ama insanın ne yaşarken ne de öldüğünde bütün komşularını seçmesi mümkün
görünüyor. Bir zamanlar kâşiflerin okyanusa açıldıkları yerde kurulu olan
manastırın gölgeliklerinde dinlenen sadece bu iki büyük maceraperest
değildir. Manastırın bembeyaz taşlarının arasında yeşil bir vaha gibi
fışkıran bahçeyi çevreleyen duvarlardan birisinin dibinde bir başka ilginç
mezar daha dikkat çekiyor. Söz konusu mezarı ilginç kılan içinde Gama'ya,
Camoes'e ve bütün bu denizci ulusa inat hayatı boyunca seyahatten
hoşlanmamış, yeni yaşamlardan ve bilinmeyen yerlerden iğrenen Fernando
Pessoa'nun yatıyor olmasıdır. Gama'nın ve Camoes'in demir atmaya âşık Pessoa
gibi bir şaire komşu olmasında hoş bir ironi gizlidir. 'Sayısız varlıklar
yaşar...'
Aslında söz konusu Pessoa olunca manastırdaki şairlerin sayısı meselesi
iyice karışık bir hal alacak demektir. Pessoa bizlerin kulağına neredeyse
sadece ş ve j harflerinden oluşmuş gibi gelen Portekiz dilinde 'kişi'
anlamına geliyor. Yarattığı 'dışkimlikler' (heteronyms) ile ünlü Pessoa'nun
sanatı perdeler yerine insanlara bölünmüş bir dramdır. Pessoa'nun
kendisinden bağımsız olan 'dışkimlikleri' takma birer isimden çok daha
fazlasıdırlar. Doğum ve ölüm tarihleri, kendilerine has dünya görüşleri ve
bu görüşlere uygun biçimde kaleme alınmış eserleri bulunuyor. Dönem dönem
karşılaşıyor, selamlaşıyor hatta tartışıyorlar. Pessoa ise bütün bunların
aritmetik toplamından daha fazlasıdır.
Dünya Kitapları Cevat Çapan'ın özenli çevirisiyle Pessoa'nun yarattığı
çeşitli kimlikleri Düşsel ve Gerçek adı altında bir araya getirdi. Kitapta
Pessoa'nun kendi adıyla yayımlanmış şiirleri dışında Alberto Caeiro, Alvaro
de Campos ve Ricardo Reis gibi üç ünlü kimliğinin de şiirleri mevcut.
Ölümünün ardından ailesi tarafından sandığında bulunup Portekiz hükümetine
satılan belgelerin sayısı ise yirmi beş bin civarındadır. Yetmişe yakın
'dışkimlik'ten bahsediliyor.
Aralarında Alexander Search gibi İngilizler de bulunuyor. Yine de bunların
en ünlüleri Alberto Caeiro, Alvaro de Campos ve Ricardo Reis'tir. Pessoa'nun
dünyasında Alberto Caeiro Pessoa'nun ve Campos'un ustasıdır. 1889 yılında
Lizbon'da doğar ve bütün hayatını şiirlerini yazdığı köyde geçirir. Ne bir
mesleği ne de bir eğitimi vardır. Pessoa 'pastoral bir şair' diye tarif
ettiği Caeiro hakkında fazla bilgi vermiyor. Açığı onunla bir yürüyüş
sırasında karşılaşan Campos'un anlattıklarıyla kapatmak mümkündür. 1915
yılında Pessoa'nun babası gibi veremden ölüyor.
1890 yılında doğan Campos gemi mühendisliği öğrenimi görür. Doğu'ya yolculuk
eder ve sonunda Lizbon'a yerleşir. 1917 yılında onun adıyla yayımlanan bir
yazıda "hiçbir sanatçı tek bir kişiliğe sahip değildir" der. "En büyük
sanatçı, kendisini en az tanımlayan ve en çok çelişki ve tutarsızlıkla en
çok türde yazan kişi olacaktır." Alvaro de Campos imzalı bir başka yazıda
ise "Doğrusunu söylemek gerekirse Fernando Pessoa diye birisi yoktur"
denmektedir.
Ricardo Reis ise 1887 yılında dünyaya gelir. 'Krallar' anlamına gelen
soyadından da anlaşılacağı gibi monarşist eğilimleri olan bir doktordur.
Pessoa "Bilgedir dünyayı seyretmekle yetinen" diyen Reis'in kendisinden daha
iyi yazdığı kanısındadır. Reis kendi isteğiyle sürgüne gittiği Brezilya'da
1935'te ölür. Pessoa ise bütün bunlara yer açmak ve yaratmak için yaşamaktan
vazgeçmiştir. Hep aynı derinin altında yaşamaktan sıkılır. Octavia Paz'ın
deyimiyle "bir delta gibi kollara ayrılıyor".
Bütün dramatik kişiliksizleştirme gücünü Caeiro'ya, bütün entelektüel
disiplinini Reis'e, benliğine ve yaşayışına girmesine izin vermediği bütün
heyecanı ise Campos'a verdiğini söylüyor. Bu yüzden olsa gerek "Bütün
bunlardan en az var olan bendim, bütün bunların yaratıcısı" diye yazıyor.
Pessoa rüyalarının ete kemiğe bürünüp rüyayı gören haline geldiğini ifade
etmişti. Düşlerine sadık bir yazardır. Hiç uyanmamayı tercih ediyor. Bütün
bu nedenlerden dolayı ölümünün ellinci yılında nakledildiği Jeronimos
Manastırı'nda barınan şairlerin sayısını tam olarak bilmek mümkün
I
Bir kaçağım ben.
Doğduğum günden başlayıp
el etek çektim kendimden,
kıldım beni bana dönek.
Gerekliyken yorgun düşmek
aynı yerde olmaktan
neden yorgun düşmemek
kendine eşit olmaktan?
Ruhum bende kendini arar
uzaklarda gezerim,
Tanrı yardımcım olsun
ruhum beni asla bulamasın.
Kafeste yaşamaktır biricik olmak,
ben olmaksa hiç olmamak.
Kaçarak yaşayacağım hep
İyi ya da kötü böyleyim çünkü ben.
II
Sayısız insan yaşar içimizde,
hissetsem de düşünsem de bilemem
kim düşünür içimde kim hisseder.
Düşünceler ya da hisler için
yalnızca sahneyim ben.
Ruhsa, birden fazla var bende.
Ben'se benden daha fazlası.
Herkes kayıtsız oysa
yaşadığım hayata:
Susturuyorum onları,
kendim konuşurken.
Hislerim, hissetmediklerim
onlardan doğup da birbiriyle
çelişenler. Farkına varmıyorum
hiçbir şeyin yalnızca yaşıyorum ben,
olmak istediğime kimsenin bir sözü yok.
|
