Tilki Daha O Zaman Avcıydı

Yirmi yıl önceydi. Dünya, baskı rejimlerinin bir bir devrilmesinin ardından sanki hiç olmamışlar gibi hızla ve derin bir unutuşla yeni dünya düzenine evrilmeye başladı.

Baskı rejimlerinin yorgun halkları da yamalı kıyafetler, fersiz gözler ve cılız vücutlarla da olsa dev sarayların önündeki büyük meydanlardan çıkıp kırık kaldırımları geçerek özgürce sokaklara dağıldılar. Baskı altındaki eşyanın tamiri kolayca yapıldı, ancak bu rejimler altında yok olan bireylerin yaşadıkları, en azından kendi hafızalarından o kadar kolay silinmeyecekti. Yine de unutuş ırmağının suyu özellikle genç nesiller için çok cazip olmalı ki, çok değil, henüz yirmi yıl önce, ülkeleri dev hapishaneler olan insanlar, bugün asırlar öncesinden kalma kabuk bağlamış acıları yaşamış varsayıldılar yeni dünya düzeninde. Zamanın daha hızlı aktığı, ‘daha dün'ün çoktan tarih olduğu bu baş döndürücü hız çağında, kemikleşmiş acıların dile getirilmesine yer kalmadı derken… Nobel komitesi bu yıl da edebiyatseverleri şaşırtmayı sürdürdü. Soğuk Savaş’ın bitişinin 20. yılında totaliter rejimlerin altında yok olan ve “fakirleştirilen insanları”, “şiirin yoğunluğu ve düzyazının samimiyetiyle anlatan” Alman yazar Herta Müller'e 2009 Nobel Edebiyat Ödülü verildi.

Sadece edebiyatsever kamuoyunun değil, çoğu yazarın ve hatta eleştirmenin ilk tepkisi “Herta Müller de kim?” sorusuydu. Öyle ki dünyanın en önemli edebiyat eleştirmenlerinden Harold Bloom, Herta Müller'in adını bile duymadığını dolayısıyla yorum yapamayacağını söyledi. Eserleri 20 dile çevrilmiş olsa da Müller, Almanya dışında büyük bir okur kitlesine sahip değildi. Bu nedenle Philip Roth, Adonis ve Amos Oz gibi yıllardır Nobel almaları beklenen isimlerin arasından sıyrılarak Nobel'i almasının altında yine politik ve “Avrupamerkezci” nedenler aranmaya başlandı çok geçmeden. Nobel ödülü için ölçütlerin ne olduğu sorusu her yıl olduğu gibi yeniden ortaya atıldı. Oysa bu tartışmalar arasında, Herta Müller'in eserleri okunmuş olsa bu yılki kararda edebiyatın niteliğinin de önemli bir ölçüt olduğu açıkça görülecekti.

Baskı rejimini “yazmak için yaşadı”

Müller'in kaleminin itici gücünü dilimize Yürekteki Hayvan adıyla çevrilen Hertzier adlı romanından bir cümle açıklıyor en çok: “Sustuğumuzda nahoştuk, konuştuğumuzdaysa gülünç”. Bu nedenle Herta Müller totaliter rejim altındaki çoğu insan gibi boyun eğmeyi ve neden sonra o dönemi unutmuş gibi yapmayı değil, yazmayı seçmişti ve yıllarca Romanya'da, Çavuşesku rejimin altında adeta “yazmak için yaşamıştı”. Müller'in yazdıkları yaşadıklarıydı. Kendisi de söyleşilerinde eserlerinin “Autofiktion” olduğunu yani kendi yaşamından esinlenerek eserlerini kurguladığını her fırsatta belirtti. Bu nedenle yazarın eserleri ve yaşamı arasındaki bu koşutluk Müller'in yazınını anlamak için öncelikle yaşamına da göz atmayı gerekli kılıyor.

Romanya'nın Banat bölgesinde yaşayan Alman azınlığın üyesi olan Müller'in babası, 10 yıl önce Almanya'ya Nobel'i getiren yazar Günter Grass'ın babası gibi bir SS subayıydı, annesi ise 5 yıl boyunca gulaglarda “Hitler'in toplu günahının bedelini” ödemek için yaşamak zorunda kalmıştı. Müller, eğitim için Banat'tan Timişoara'ya, yani köyden kente gitti. Romence ve Almanca eğitiminden sonra bir fabrikada tercüman olarak çalıştı. Romen gizli servisiyle işbirliği yapmadığı için işten atıldı. 1987'de, yani Çavuşesku rejimi devrilmeden iki yıl önce kendisi gibi yazar olan eşi Richard Wagner'le birlikte Berlin'e göç etti. 1982 yılında hikayeleri Niederungen adıyla sansürlenerek Romanya'da basıldı. Diğer eserleri ise olumlu eleştiriler aldığı Almanya'da sansürsüz olarak yayımlandı. Hikâye ile başladığı yazarlığını dört koldan deneme, şiir, roman ve hikâye yazarak sürdürdü Müller. Ama hep aynı konuyu yazdı: totaliter rejimin altında yaşayan “insana” ne olduğunu.

Müller'in eserleri hakkındaki eleştirilerin çoğu da buna, yani ne yazdığına dayanıyor aslında. Kimi edebiyat çevrelerinde Müller, “tek bir konuya takılı kaldığı” ve durmadan “o ölü atı” anlattığı için eleştiriliyor. O ise bu eleştirilere cevaben bir söyleşisinde, “Yazdıklarımda konu diktatörlük. İlk romanımda da böyle oldu, sonra da. Başka bir şey bilmiyorum. Başka bir şey görmedim. Bu nedenle bunu yazmayı sürdürüyorum.” diyor. Müller'e göre “yaşamın bazı yazarlara dayattığı konular var ve bu bir ölçüde biyografik olan bir edebiyat türünü oluşturuyor”. Müller de bu edebiyat türünün yazarı olarak aynı konuyu kuşatıyor eserlerinde, öyle ki asırlar öncesinde yaşamış olsa yazdıklarının bir destanın parçaları olduğu söylenebilirdi.

Diğer yandan eserlerini okuduktan sonra Müller'in ne yazdığı kadar hatta belki ondan çok daha öte nasıl yazdığıyla Nobel ödülünü aldığını düşünenler olacaktır. Özellikle yazarın, Romanya'dan Berlin'e göçü anlattığı Reisende auf einem Bein (Tek Bacakla Seyahat) adlı eserinde dilin yoğunluğu son derece çarpıcı bir etki yapıyor. Müller, bir yandan hikâyeyi anlatıyor, bir yandan düşünce ve dil arasında kurduğu köprünün sağlamlığını yokluyor durmadan. Tam da bu nedenle, Müller okumanın yoğun deneyimi yer yer yorucu ve huzursuz edici bir sürece dönüşebiliyor. Başladığınıza yerindiğiniz, bitirdiğinize sevindiğiniz ama bir daha olsa yine başlayacağınız bir deneyim Müller'i okumak.

Herta Müller eserlerinin hepsinde bir ütopyaya karşı yazıyor, ama bunu yaparken bir karşı-ütopya oluşturduğu söylenemez. Totalitarizmin nasıl bireycilikte sonlandığını, tanımladığı derin insanlık halleriyle öyle çarpıcı ortaya koyuyor ki, bu politik çıkışlı metinler apolitik bir insan gerçeğinde eriyor adeta. “İnsan” olma, bütünün içinde biricik olma o denli çarpıcı bir özlem ve vurgu ki Müller'in yazdıklarında, idam edildiğinde “insanlık halinde” gördüğü Çavuşesku'ya karşı hissettikleri belki de tüm edebiyatının o hümanist damarını özetliyor: “15 yıl boyunca her gün ölmesini diledim. İdam edildiğinde rahatlayacağımı düşünüyordum. Ancak tam tersi bir tepki verdim. Gözyaşlarıma engel olamadım. Bir insanın vurulmasını izlemek bana zor geldi. İşte o an Çavuşesku belki de ilk kez gerçekten bir insandı. Tıraşsızdı ve gözlerinde o korku vardı.”

Detayların çevrelediği ve eşyanın tanımladığı tüm bu insanlık gerçeği düşünüldüğünde yazarla ilgili önemli araştırmaları bulunan Brigid Haines'ten ödünç alınarak, Müller'in eserlerinde, baskı rejimine direnen bireyin “mikro-politiğini” yani “direnişin mikro-politiğini” yaptığı söylenebilir. Bu mikro alanda Müller, detayları duyusal bir farkındalıkla adeta canlandırıyor. Örneğin, Amalie'nin çatalında titreyen marula okur öyle yoğunlaşıyor ki, onu neredeyse görüyor ve hikâyenin kalan kısmındaki olay örgüsüne olan merakı ikinci plana düşüyor. Bunun okur için bir zorluk yarattığı söylenebilir, zira Müller'in metinleri kolay tüketilir metinler değil. Hatta lirizmle gerçeklik, nesir ve şiir arasındaki iç içe geçmişlik adeta hem dikey hem yatay bir yolculuk yaptırıyor okura. Bunun sonucu da bir ölçüde sersemleme, baş dönmesi ya da bir tür sarhoşluk hali oluyor. Gerçek edebiyatın da bu gelgitten doğduğunu unutmamak gerekiyor belki de Herta Müller'i okurken.

Nobel Edebiyat Ödülü'nün bu yılki sahibi Romanya doğumlu Alman yazar Herta Müller. “Yoksunların dünyasını betimlemedeki samimiyeti” nedeniyle ödüle değer görülen Müller, Çavuşesku yönetimine muhalefet etmiş, Almanya'ya göç etmek zorunda kalmıştı

STOCKHOLM - Gerek etkisi, gerekse 1.4 milyon dolar parasal değeriyle edebiyat dünyasının en ‘büyük’ ödülü kabul edilen Nobel Edebiyat Ödülü’nün 2009 yılındaki sahibi Romanya doğumlu Alman yazar Herta Müller oldu. İsveç Akademisi tarafından yapılan açıklamada, Müller’in bu ödülü, “Şiirin yoğunluğu ve nesirin açıklığını kullanarak yoksulların dünyasını tasviriyle” aldığı belirtildi. 56 yaşındaki Herta Müler’in Nobel’le ilgili yayıncısı aracılığıyla verdiği ilk tepki, “Çok şaşkınım, hâlâ inanamıyorum” şeklinde oldu. Nobel’i kazanan 12’nci kadın edebiyatçı olan Müller, aynı zamanda Nobel’i kazanan onuncu Alman yazar olarak kayıtlara geçti.

Romanya doğumlu bir Alman olan Müller’in ailesi Romanya’nın Almanca konuşan azınlığına mensuptu. Müller’in babası İkinci Dünya Savaşı’nda Nazi ordusunda savaştı. 1945’te çok sayıda Alman Romanyalı, Sovyetler Birliği’ne sürüldü. Bu sürülen insanların içinde beş yıl boyunca Ukrayna’daki bir çalışma kampında tutulan annesi de vardı. Müller, bu yılın ağustos ayında yayımlanan ‘Atemschaukel’ adlı kitabında bu insanların hikâyesini anlatıyor.

İfade özgürlüğü için mücadele etti

Herta Müller, 1973-1976 arasında Temeşvar Üniversitesi’nde Alman Dili ve Romen Edebiyatı okudu. O dönemde Almanca konuşan yazarların oluşturduğu Aktionsgruppe Banat grubunda yer aldı ve Çavuşesku yönetimine karşı ifade özgürlüğünün genişletilmesi için mücadele etti. 1977-79 yılları arasında bir fabrikada çevirmen olarak çalıştı ama gizli istihbarat servisiyle işbirliği yapmayı reddedince işten çıkarıldı. 1987 yılına kadar anaokullarında çalışarak ve özel Almanca dersi vererek hayatını sürdürdü.

Yazarlığa 1982 yılında sansürlenerek yayımlanan ‘Niederungen’le (Ovalar) başladı. Kitabın sansürsüz versiyonu iki yıl sonra Almanya’da basıldı. Müller’in Romanya’da eleştirilen yapıtları Almanya’da büyük bir ilgiyle karşılandı. Yönetimi açıkça eleştirdiği için Romanya’da kitap yayımlaması yasaklandı. 1987’de eşi, yazar Richard Wagner’le birlikte Almanya’ya göç etti ve üniversitelerde ders vermeye başladı.

Müller’in kitapları pek çok dile çevrildi. Türkçe’de ise iki kitabı bulunuyor: ‘Tilki Daha O Zaman Avcıydı’ ve ‘Yürekteki Hayvan’. Müllerin kitapları Telos Yayınları’ndan çıktı.

Müller plaketini ve 1.4 milyon dolarlık (10 milyon İsveç Kronu) ödülünü 10 Aralık’ta Stokholm’deki törenle teslim alacak.
1901 yılından beri düzenlenen Nobel Edebiyat Ödülü, 2006 yılında ilk kez Türk yazara, Orhan Pamuk’a verilmişti.

Tilki Daha O Zaman Avcıydı
1998 yılında Telos Yayıncılık tarafından basılan roman, Çavuşesku’nun Romanyası’na götürüyor okuru. Klostrofobik bir fabrika, bir çiftçi kasabası, açlık, intihar ve duman çevresinde örgüsünü oluşturuyor. Çingeneler ve gizli polis dışında hiç kimsenin çok fazla bir umuda sahip olmadığı bir totaliter kasabada çiftçiler çok yer, çok içerler, çünkü her şeye sahiptirler; az konuşurlar, çünkü çok şey bilmektedirler. Herta Müller bir ülkenin maddi ve varoluşsal güçlerini gerçeklikle aktarıyor.

Yürekteki Hayvan
1997 yılında Türkçe’ye çevirilen ‘Yürekteki Hayvan’, diktatörlüğün yıkıma uğrattığı arkadaşların öyküsünü anlatıyor. Müller, romanının örgüsüne yozlaşma ve sindirme kavramlarını çarpıcı bir
yedirmiş.