Zeki Coşkun

19/10/2001 (295 kişi okudu)

Üzerinde daima siyasal şaibe taşıyan Nobel ödülleri, tarih-sonrası müzelerden olmasın sakın?
Belki gözlerden kaçmıştır: Francis Fukuyama, tarihin sonunu ilan eden o ünlü ve arsız zafer bildirisinde, liberalizm dışındaki ideolojilerin yanı sıra, sanat ve felsefeye de ölüm fermanı çıkarmıştı.
Liberalizmin 1990'lardan itibaren kesinleşen zaferi, tarihin erişebileceği son noktaydı Fukuyama'ya göre. Sonrası sen sağ, ben selamet: "Tarih sonrası dönemde sanata da felsefeye de yer ve gerek olmayacak; sadece insanlık tarihinin ürünlerinin sergilendiği müzelerle ve onların bakımlarıyla ilgilenilecek."
Müthiş keyifli, derin bir ideolojik zafer sarhoşluğu getirse de bu durum, Fukuyama gibiler için bile hüzün verici, can sıkıcıdır. Ona -ve türdeşlerine- göre varoluşun temel dinamiğini ifade eden 'rekabet'tir. Rakipler, ideolojiler sahneden silindiği için can sıkıcıdır tarih-sonrası. O nedenle de sanatı, felsefeyi müzelere havale eden tümcenin hemen ardından üstat, 'Kendimde ve çevremdeki birçok kişide tarihin var olduğu zamanlara yeniden dönülmesi için güçlü bir nostaljinin boyverdiğini sezinliyor, hatta görüyorum' der.
Japon asıllı ABD vatandaşı -ve Siyasal Planlama Dairesi başkan yardımcılarından, CIA beyin takımından Francis Fukuyama'ya göre işte bu nostalji 'tarih sonrasına ulaşılan bir dünyada bile rekabeti ve sürtüşmeyi beslemeye devam edecek'tir.
2001 Nobel Edebiyat Ödülü'nü alan Trinidad doğumlu, Hint kökenli ingiliz yazarı V. S. Naipaul üstüne yazacağım ama, yakamı Fukuyama'dan kurtaramıyorum. Çünkü, ödülde
'tarih-sonrası' diye ifade edilen dönemin
ilk büyük savaşının, 'tarihin sonu'yla ona eşlik eden 'uygarlıklar çatışması' tezinin gölgesi var, bir.
İkincisi ve daha önemlisi: 'Tarihin Sonu mu?' başlıklı bildiride başvurulan tanıklardan biri de Naipaul. Söz konusu makalede anavatanı Japonya'yla özyurdu Amerika'yı tüketim kültürü yaratma ortak paydasında birleştiriyor Fukuyama. Ve bu ikili, o kültürü temsil eden ürünlerle de dünyayı sardığı, kabul gördüğü için, 'tarihin sonu'na erişilmiştir.
Fukuyama, tam bu noktada Naipaul'un tanıklığına başvuruyor: 'Devrimden kısa bir süre sonra Humeyni'nin İran'ını gezen V. S. Naipaul, İran'ın her bir köşesinde Sony, Hitachi ve JVC ürünlerinin reklamlarının bulunduğunu belirtmiş; bu ürünlerin artık İran'da reddedilemez bir şekilde kabul gördüğünü ve İran'daki rejimin tam anlamıyla şeriata dayalı bir devlet kurma savlarının suya düştüğünü not etmişti.'
***
Ama işte, tarihin ironisi bitmiyor. Fukuyama'ya göre tarihin sonunu hazırlayan yeni dünya düzeninin inşası, Naipaul'un kaleminde tam da o kastedilen Asya ülkelerinin imhasıdır. Daha 1967'de yayımladığı romanın adı: 'Taklitçiler!'
"Biz burada, kendi adamızda, o dünyada
basılan kitapları okur, orada yapılan şeyleri kullanırken, terk edilmiş ve unutulmuştuk. Hayatlarımız gerçekmiş gibi, bir şeyler öğreniyormuşuz gibi, kendimizi yarınlara hazırlıyormuşuz gibi davranıyorduk. Bizler; Yeni Dünya'nın taklitçileri; onun bilinmeyen
bir köşesinde, yeniye hemen
yapışıveren, bozulmayı hatırlatan
şeylerle birlikte yaşıyorduk."
Aynı romanda Naipaul, "Günümüzde tarih diye bir şey yok artık" saptamasına da yer veriyor, Fukuyama'dan 20 küsur yıl önce. Ama karşı cepheden: Tarihin yok edilişinden. Ve tarihin ironisi bitmiyor, 'Bizi yok sayılmış tarihleri keşfetmeye zorlayan metinlerinde'ndeki ustalığı dolayısıyla Naipaul'a Nobel veriliyor!
Keşke bu ödül, aynı yazarın konjonktüre denk düşen 'Müslümanlığın kimlik imhası kolonyalistlerinkinden daha vahim' tezlerinden dolayı olmasaydı. Çünkü Naipaul iyi bir romancı

http://www.radikal.com.tr/ek_haber.php?ek=ktp&haberno=645

19/10/2001 (405 defa okundu)

ORHAN PAMUK (Arşivi)

Üçüncü Dünya'nın farklı sesi
Bence Naipaul iyi bir yazar, Nobel'i de almasını istiyordum. Sevdiğim bu yazarın kitaplarının Türkçe'de yayımlanmasını da çok istedim ve ön ayak oldum. Bu yüzden ayrıca İletişim Yayınları için de sevinçliyim.
Naipaul'u niçin severim? Naipaul'un kitapları bugün 'Üçüncü Dünya Ülkeleri' dediğimiz yoksul ülkelere, İngilizleşmiş Hintli bir Trinidadlı'nın bakış açısıyla yaklaşır. Naipaul hem muhafazakar, tutucu ve kuralcı bir İngilizin bakış açısını büyük bir istekle kabul eder, hem de tam anlamıyla çok kimlikli yersiz, yurtsuz, sürekli kimlik değiştirmiş, esnek biri. Eserlerinin zenginliği, karmaşıklığı ve özgünlüğü de buradan gelir. Bu konumundan ve meraklı bir seyyah olduğundan dolayı da Naipaul, Hindistan, kendi ülkesi Trinidad, Latin Amerika, İslam ülkeleri ve Afrika'nın pek çok yerinde gezmiş ve onları ne tam bir 'Batılı' gözüyle, ne de ezik ya da milliyetçi bir Üçüncü Dünya vatandaşı gözüyle ama ikisi arasında bir yerden görmeyi başarmıştır. Bizim için ve okur için kıymetli olan bu bakış açısının değişikliği, özgünlüğü, iki dünya arasında bir yerde olmasıdır. Kimsenin basmakalıp yargılarını onaylamak için yazmaz. Bu yüzden herkesi kızdırır.
 

Suçlar ama küçümsemez
Naipaul ne tam anlamıyla bir İngiliz Batılı, ne de öfkeli, ezik bir Üçüncü Dünya vatandaşıdır. Ama hem Batı'dan hem de Üçüncü Dünya'dan onda bir şeyler vardır. Naipaul kuralcı, disiplinci, muhafazakar bir
İngilizin bakışıyla, Üçüncü Dünya ülkelerini gevşeklik, hevessizlik, laçkalıkla ve bu ülkelerin vatandaşlarını da kural yoksunluğuyla, hatta ahlaksızlık ve kafasızlıkla suçlar. Bunlar başarılı bir birinci dünyalının fakir ülkelere küçümseyici bakışı gibi görünür. Fakat Naipaul bu ezik ülkelerin içinden gelir. O ülkelerdeki yaşayan insanların, yoksul ülkelerin yoksullarının ne hissettiğini oralarda yaşamış, oralarda büyümüş biri olarak içerden bilir. Sol liberal bir
İngilizin ırkçı veya küçümseyici bulunma korkusuyla bir Trinidadlı ya da yoksul bir Hintli veya Afrikalı hakkında söylemeye cesaret edemeyeceği ya da söylerken yüzünün kızaracağı şeyleri oralardan geldiği için söylemeye cesaret eder. Bunları söylediği için de zengin ülkelerin liberal solu onu yoksulları küçümseyen biri olarak görmek istemiştir. Aynı suçlamayı yoksul ülkelerin ezik milliyetçileri de yapar: "Bizi kötü gösteriyorsun." Üçüncü Dünya ülkeleri hakkında bu ülkelerde yaşayan kimselerin söylemeye cesaret edemediği bir şeyi de söyler bizlere: Ezik ve yoksul ülkelerdeki insanların da biraz suçlu, biraz suç ortağı olduğunu, onların içinde de birer şeytan olduğunu, kötülüğün onların içinden de geldiğini söyler.
Oysa Batı'nın gözü yaşlı sol liberal anlayışına göre, Üçüncü Dünya'nın yoksulları,
melek kalpli kurbanlardır sadece. Bu ezik, yenik, öfkeli insanlardan, başlarına gelen şeylerden sorumlu tutulamayacak çocuklar gibi söz edilir. Büyülü gerçekçi romanlarda Marquez'in, Salman Rüşdü'nün romanlarında onlara sevimli iyi ruhlar, şeker şeyler gibi davranılır. Bu aşırı iyiniyet, çoğu zaman niyet edilmemiş bir ayrımcılıkla, ırkçılığın kenarlarında gezinen bir yukarıdan bakmayla sonuçlanır. Okur bu iyi ruhlu, çocuksu, melek kalpli, sevimli ve şeker kahramanları kendi eşiti olarak göremez hiç.
 

Kahramanlarına torpil yapmıyor
Oysa Naipaul'un kitaplarındaki Üçüncü Dünya'nın insanlarını tam bir insan olarak görürüz. En azından, suçluluk duyguları içindeki yazar bu zavallılara 'torpil' yapmamış, onları olduğu gibi görmeye cesaret etmiştir. Naipaul yoksul Afrika ülkelerindeki, İslam memleketlerindeki orta sınıfları, diktatörleri ve onlara hayran yoksulları eğlenceli ve komik zavallılar olarak değil, kötücül, akılsız, ahlaksız, fırsatçı, ufuksuz, iradesiz ve kafası karışık olarak gösterir bize. Tabii ki her zaman değil. Ama liberal ve iyi niyetli sol bakış açısıyla kıyaslandığında Naipaul'un vurgusu böyle gözükür. Bu yüzden kitaplarındaki Üçüncü Dünya insanlarını daha az sevimli bulur, daha da az severiz. - Buna Naipaul'un sivri dilliliği, aksiliği, acımasızlığı da eşlik eder. - Ama gene de onun romanlarındaki insanlara duyduğumuz tepki daha gerçektir, onlara kızar, onlardan korkar, öfkeleniriz. Sürekli bir gülümsemeyle
okuduğumuz büyülü gerçekçi romanlar yoksul ülkelerin zavallı insanlarını bize sevdirir belki. Ama Naipaul okuduktan sonra sevgi sandığımız şeyin bir çeşit acıma, küçümseme ve korkmama rahatlığı olduğunu kavrarız. Belki konu şöyle konmalı: Üçüncü Dünya ülkelerindeki açlık ya da sefalete karşı para topluyorsak içimizi sevgi ve acımayla dolduracak büyülü gerçekçi romanları okumamız gerekir. Ama bu yoksulların New York'taki kulelere neden saldırı düzenlediklerini anlamak için Naipaul'un kitaplarında daha çok bilgi vardır.
Naipaul'un en sevdiğim romanları olan Nehrin Dönemeci ve Gerillalar'da sözünü ettiğim bu 'sevimsizlik' ve 'bilgi' ikilemini okur bütünüyle hisseder. Bu romanların Afrikalı, Asyalı, Batılı ya da melez kahramanları ülkelerindeki kötülüğün dışarıdan değil, kendi gurur ve büyüklük sorunlarından kaynaklandığını okura daha baştan sezdirirler.
***
 

Keskin dilli huysuz ihtiyar
Naipaul, aslında bir süredir İngiltere'nin gündemindeydi. Bunda piyasaya çıkan son kitabı 'Half a Life'dan çok, yazarın ünlü isimlerle ilgili yorumlarının payı var. İşin ilginç yanı, 'huysuz ihtiyar' Naipaul'un sivri diline hedef olan tüm yazarların ortak yanı onunla karşılaştırılmış olmaları.
Yazarın rakiplerini hedef alan öfkesi - gerçi Naipaul kesinlikle rakip kabul etmiyor ve bunu her fırsatta dile getiriyor - aslında pek yeni değil. Naipaul Hindistan'ı konu alan romanlar yazdığı 50'li ve 60'lı yıllarda aynı konuyu işleyen Hintli romancıları, Arjantin'i yazdığı 70'li yıllarda Güney Amerika'lı yazarları, Afrika'da geçen 'Nehrin Dönemeci'ni yayımladığında da Afrika roman ve romancılarını diline dolamış. Üç yıl önce katıldığı bir festivalde, roman yazmaya son verdiğini açıklayan yazar, bu açıklamasından iki yıl sonra 'roman yazmam için bana baskı yapıyorlar' demiş, ve 'Half a Life'ı yazmış.
Geçen yıl Tony Blair'ı 'kendini aşağı olduğu için kutlayan, hem saldırgan hem de aşağı bir kültürün şampiyonu' ilan eden Naipaul bu yıl da Literary Review dergisine yaptığı açıklamalarla ortalığı ayağa kaldırdı.
E.M. Forster ve ünlü iktisatçı Keynes'in fakir insanları kullanan homoseksüeller olduğunu söyledi. Forster'ın ünlü kitabı
'Hindistan'a Bir Geçit'i 'çöplük', yazarını da 'Hindistan konusunda, bir kaç orta sınıf Hintli, saray bahçeleri ve taciz etmek istediği bahçıvan oğlanlardan başka bilgisi olmayan' biri olarak tanımladı. Ona göre R.K. Narayan'ın Hindistan'ı da 'ölümsüz olmaktan çok uzak, hatta tam bir felaket'. Ünlü İrlandalı yazar James Joyce ise
'dünyayla ilgilenmiyor', bu nedenle de 'okunmaya değmez'. Dickens, 'kendi parodisini yapıyor', Stendhal ise 'çatlağın teki'...
***

02/11/2001 (91 defa okundu)

MAHMUT MUTMAN (Arşivi)

Naipaul Üçüncü Dünya'yı sevmez
Nobel Ödülü kendisine taltif edilen dünyaca meşhur yazar Naipaul beyefendi de sevmezmişler milliyetçiliği, geçen hafta kendisi hakkında övgü dolu bir yazı yazan Orhan Pamuk'a soracak olursanız. Bir kere, Naipaul'un milliyetçiliği sevmediği hiç de doğru değil. Bu yazarı okuyan herkesin kolaylıkla anlayabileceği gibi, Naipaul'un sevmediği şey milliyetçilik değil, 'Üçüncü Dünya'lılardır. Eğer Naipaul'un milliyetçilik
gibi bir ideolojiyle entelektüel bir derdi olsaydı o yazdıklarını yazabileceğini hiç sanmam; o zaman başka bir yerde olurdu. Ben de Orhan Pamuk gibi Naipaul'un önemli bir yazar olduğu kanısındayım, ama söylediklerini beğendiğimden değil. Kimi Naipaul eleştirmenlerinin maalesef yaptığı gibi onun edebi değerinin hiç küçümsenmemesi gerektiği kanısındayım. Tam da bu nedenle, Naipaul, olağandışı bir edebi yeteneğin ve zekanın dünyanın en utanç verici banallikteki emperyal, ırkçı ve cinsiyetçi fikirlerini taşıyan birine nasıl dönüşebildiğinin bir örneği olarak dünyanın her yerinde okunmalı ve okutulmalı. Naipaul'u, Celine'i veya herhangi bir yazarı yasaklayan bir mantığı asla kabul edemem. Ne var ki bu Naipul'un
'fikirlerini' kabul etmem için yeterli bir neden değil.

Edebi olarak çekici romanlar
Naipaul, fikren tartışılır ama edebi olarak dikkat çekici romanlar yazdı, Müslümanların ve Afrikalıların geriliği üzerine bol bol konuşarak emperyal Batılı özneyi memnun etti ve son olarak da saldırganlığını farkedilmemesi imkansız bir düzeye çıkarmayı başardı diye Nobel aldı. Edebiyatseverler, Nobel'i kimlerin almadığına dikkat edin lütfen: örneğin, yıllardır aday gösterilen (göstermemek zor çünkü) Güney Afrikalı John Coetzee. Bunda şaşılacak bir taraf yok, çünkü Coetzee çıldırmış bir milliyetçiliğin yani apartheid'ın en amansız eleştirmeni olmakla kalmadı. O eleştiriyi yaparken liberalizme ihtiyaç duymadığı gibi edebiyatını bayatlamış genel doğruların kuyruğuna da takmadı. İşte bu entelektüel tavrıdır ki, bugün aynı Coetzee'yi Güney Afrika'da 'multiculturalism'in en yaman eleştirmenlerinden biri haline getiriyor (bkz. Türkçede Can Yayınları'ndan çıkan en son romanlarından 'Utanç'.) Kolay değil tabii Coetzee gibi adamların Nobel alması.
Eğer alırsa da ancak Naipaul'dan
sonra alır. Naipaul'a bu ödülün verilmesi
bana, tesadüf eseri olsa gerek tam da Irak savaşı sırasında 'Kurtlarla Dans' ile Oscar alan Kevin Costner'ı hatırlattı. Sekizinci göbekten bir akrabasının Amerikan yerlisi olduğunu iddia eden bu bembeyaz Holywood aktörü ödülü alırken hiç utanmadan sıkılmadan 'we thank you' demişti!
Son bir söz o zaman: Bize durmaksızın Afganlıların o bombaları ilkel ve gelişmemiş
oldukları için yedikleri söyleniyor, her imgede, her haberde, her sözde. Tam tersi söyleniyor havasına inanmayalım, ve sorulması gereken soruyu soralım: eğer ilkelseler, barbarsalar niçin bombalayıp duruyorsunuz?
Nasıl bir ruh bu 'emperyal' ruh,
nasıl bir arzu bu 'emperyal' arzu?
* Bilkent Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi