Saatleri Ayarlama Enstütüsü
Ahmet Hamdi Tanpınar


Anasayfaya
Eleştiri sayfasına

 

 

TOPLANTI TARİHİ  :   29.06.2005  - Çarşamba..
İRDELENEN KİTAP:
  Saatleri Ayarlama Enstütüsü - Ahmet Hamdi Tanpınar

 

Septimus'tan Muvakkit Nuri Efendi'ye Ayar Farkları

http://www.kitap.metu.edu.tr/2005/septimus.html  

Saatler sözkonusu olduğunda aklıma gelen ilk iki yapıttan biri ünlü İngiliz romancısı Virginia Woolf'un “Mrs. Dalloway” adlı romanı.

Dahası Woolf bu kitabına önce “saatler” adını koymuş, sonra her nedense değiştirmiştir.

Clarissa ve Septimus adlı iki karakterin, çeşitli nedenlerle topluma, o toplumun doğrularına ve dış dünyaya yabancılaşması ve kendi iç dünyalarında, olumlu/olumsuz hatıralarında yaşayan insanlara dönüşmesinin konu edildiği bu yapıtta, saatler ve saat sesleri en önemli motiflerden biri olarak karşımıza çıkıyor.

Ve saatler kahramanların yaşadıkları çatışma ve çelişkilerin merkezinde yer alıyor.

***
Daha evvel belirttiğimiz gibi “içsel zaman”da 2 saat, dakika, saniye gibi ayrımlar olmadığından içsel zaman irrasyoneldir.

Clarissa ve Septimus'un dünyalarındaki saatlerin tık tıkları ise rasyonel olana işaret etmekte ve adeta içsel zamanın akışına müdahalede bulunan can sıkıcı unsurlar olarak belirmektedir.

Özellikle Londra'nın ünlü saati “Big Ben” her çalışında kahramanlarımız irkilmekte, sanki dış dünyanın katı ve disiplinli düzeninden tehdit almaktadırlar.

Yazarın Big Ben'in sesini “uzaklara değin ulaşan ve sonra eriyip kaybolan kurşundan dalgalara” 3 benzetmesi bu nedenle anlamlıdır.

Yine, Septimus'un psikiyatristinin sürekli olarak her şeyin orantılı olması  gerekliliğinden bahsetmesi, insan ruhunun matematiksel olarak analiz edebileceğini düşünenlere ironik bir göndermede bulunmaktadır.

Dolayısıyla Clarissa ve Septimus için saatler, dış dünyanın onların öznel alanlarına izinsiz giren ajanları gibidir ve sevimsizdirler.

Virginia Woolf, kahramanlarının gözünden aktardığı saatleri otorite yanlısı, katı, rasyonel, şımarık ve ukala bir anlayışı yansıtmakla suçlarken, o dönemin, insanın iç dünyasının karmaşık öznelliğini yadsıyan katı gerçekçi, pozitivist, rasyonalist bakış açılarını da eleştirmektedir:  

“Harley caddesinin saatleri şu Temmuz gününde, zamanı parçalayarak, dilimleyerek, bölerek ve sonra böldüklerini de bölerek, kemiriyor, insanı itaata davet ediyor, otoriteyi savunuyor, ve adeta koro halinde oran ve orantının avantajlarını sıralıyordu. Bu saat gürültüsü yavaş yavaş azalmaktayken Oxford caddesinde bir saatçi dükkanında asılı duran dev gibi bir Messrs. Rigby ve Lowndes 4 , sanki saatin kaç olduğunu haber vermek büyük bir marifetmiş gibi, neşeli ve şımarık bir duyguyla saat 13:00'ü vurmaya başladı.

Yukardaki saate bakıldığında, markasındaki her bir harfin günün oniki saatine denk gelecek şekilde yerleştirildiği görülüyordu; zamanı Greenwich'e uygun ve güvenilir olarak gösterdiğinden, Rigby ve Lowndes 5 için şuuraltında adeta bir minnettarlık duygusu uyanıyordu…” 6

Üsluptan çıkarıyoruz ki, içsel dünyayı dışlayan saatlerin (yani saat zamanının ve rasyonalitenin) insana o tepeden bakışında Woolf, rahatsız edici ve incitici bir yön bulmaktadır.

***

Saatlerle ilgili aklıma gelen ikinci eser ise Ahmet Hamdi Tanpınar'ın “Saatleri Ayarlama Enstitüsü” dür.

Bu yapıtın saatleri daha farklı ele alan ve “saat zamanı”nın “içsel zaman”la çelişme halinde yansıtılmadığı Muvakkit Nuri Efendi ile ilgili kısımları özellikle dikkat çekici geliyor bana.

***

Muvakkit Nuri Efendi karakterinin yukarıdaki karakterlerin aksine, ne Tanrı'yla, ne toplumla, ne de tabiatla (tabiattaki oran duygusuyla) bir yabancılaşma sorunu görülmemektedir.

Ona göre saat sesi içsel zamanı örseleyen bir tehdit unsuru değil, “şadırvanlardaki su sesleri gibi” 7 iç aleme yolculuğun, büyük ve ebedi inançlara açılan kapıların sesidir.

Tanpınar bu durumu kahramanın dilinden şöyle tasvir etmektedir:

 

“Herkes bilir ki eski hayatımız saat üzerine kurulmuştur. [ ]Her türlü ibadetler saatle idi. Saat Allah'ı bulmanın en sağlam çaresi idi.

Adım başında muvakkithaneler vardı. En acele işi olanlar bile onların penceresi önünde durarak [ ] saatlerini besmeleyle çıkarırlar, zamanın kendileri ve çocukları için hayırlı olmasını dua ederek ayarlarlar, kurarlar, sonra kulaklarına götürerek sanki yakın ve uzak zaman için kendilerine verdikleri müjdeleri dinlerlerdi.” 8

***

Nuri Efendi bu eserde saatle olan ilişkisi yoluyla olgunlaşıp, erdem ve bilgeliğe ulaşmış birisi olarak çıkar karşımıza.

Tanpınar'ın Nuri Efendi'sinde saate bakış anksiyete sebebi değil, bir nevi ahlaktır:

“Bir kere hiddet ettiğini, bir kere bağırdığını gören olmamıştı. [ ] Beni adam eden saatlerdir derdi. [ ] Sık sık, Cenab-ı Hak insanı kendi suretinde yarattı; insan da saati kendine benzer icat etti” derdi. [ ] İnsan saatin arkasını bırakmamalıdır derdi.” 9

***

Yazının başında belirttiğimiz gibi saat adeta küçük bir gezegen sistemi, bir mekan; akrep ve yelkovan'ın hareketi ise zamandır.

Bu durum Nuri efendi tarafından şöyle ifade edilir:

“Saatin kendisi mekan, yürüyüşü zaman, ayarı insandır… Bu da gösterir ki, zaman ve mekan insanla mevcuttur!” 9

Bu ifadelerden Tanpınar için saat zamanının kesintisiz “varoluş”un duyumsanmasına engel teşkil etmeyen, hatta “oluş”a 10 aktif olarak katılmaya olanak sağlayan bir olgu olduğunu çıkarabiliriz.

Yazının tamamını okumak için

http://www.kitap.metu.edu.tr/2005/septimus.html 
 


Köstekliden dijitale... Sayı: 512 - 27.09.2004
http://www.aksiyon.com.tr/detay.php?id=16170

 

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Saatleri Ayarlama Enstitüsü” kitabında, Tanzimat öncesinden Meşrutiyet’e, oradan Cumhuriyet’e uzanan Doğu-Batı ikilemindeki toplumsal kimlik arayışlarımız irdelenir.

Saatler, romanın kurulu olmayan, ibresi bozuk bir mekanizması gibi takır tukur sesler çıkararak işler. Bunu hissedersiniz. Zamana karşı kendini yenileyen saat, dün de bugün de, yaşadığımız mekanlar ve bizlerle bütünleşmiştir… Acaba evinde atadan kalma köstekli, kordonlu bir saati olmayan var mıdır? Ya da bu saatlerin deri kordonuyla, zinciriyle geçmişe yolculuk yapmayan?

Geçmiş bir yana, günümüzde saatin kullanım alanı nedir peki? 2004’te saat bir süs mü yoksa hâlâ işlevselliğini koruyan bir araç mı? Momentus Saatleri’nin Kabataş’taki Türkiye temsilciliğinde, idarî sorumlu Avram V. Talvı’yla birlikteyiz. İsmine bakarak Momentus’u yabancı bir marka sanmayın. Zira, Momentus’lar, yerli firma olan İleri Saat Grubu tarafından üretiliyor. Üretim, dünyanın tüm markalarında olduğu gibi ufak el işçiliğinin merkezi Uzakdoğu’da gerçekleştiriliyor. Ancak, katma değeri çok yüksek saatlerin montajı ve makineleri bazı ülkelerde yerli olabiliyor. Türkiye’de 3 genel bayiyle 400 noktada; yurtdışında Almanya, İran ve Yunanistan dahil 4-5 ülkede alıcı bulan Momentus, 1991’den beri Türkiye’de. Firma, moda markaların türemesiyle pazar payının bir kısmını kaybetmiş.

“Saat eskiden ziynetti, şimdi aksesuar”

Talvı, “Saat eskiden bir ziynetti; şimdi elbiseyi tamamlayan şık bir aksesuar” diyor. Ona göre, toplum cep telefonlarına daha fazla para ayırıyor; saat, prestij göstergesi olmaktan çıktı. Fakat hatırı sayılır bir müşteri kitleleri de var. Momentus, yılda 40 binden fazla saat satıyor. 600’e yakın modelle 25-40 yaş arası müşteriye hitap ediyor. Bayan erkek satışları aynı. Türk tüketicisinin giyim zevkine uygun modeller, uluslararası modayı yenileme anlayışıyla hazırlanıyor. Türkiye’de saat dizaynı eğitimi olmadığından saatler, İsviçre ve İtalya’da dizayn ediliyor. Citizen’in 25 yıl Türkiye Distribütörlüğü’nü yürüten grup, yerli tüketicinin isteklerine cevap vermek adına yollarını ayırmış. Talvı, “Global markalar bu alana hizmet vermiyor” diyor. 2002’den beri saatlerde, dayanıklı ve alerji yapmayan çelik titanyum malzemeler kullanılıyor. Tungsten ve seramik de tercih ediliyor. Saatler, ISO ve Avrupa kriterlerine uygun teslimatçılardan alınıyor.

Modeller arasında, düğün saatleri, abiye, sportif, teknolojik saatler, dalgıç saatleri ve ışık enerjisiyle çalışanlar var. Orta ve üst düzey alıcıyı hedefleyen ürünler, 85 milyondan 500 milyon üzerine çıkabiliyor. Yabancı markaların yerlilere kıyasla avantajı, kalitedeki ufak bir artışın fiyata fazlasıyla yansıması… Momentus idarî sorumlusu Talvı, “Güncel ve teknolojik saatleri hem iyi kalitede hem de ucuza üretiyoruz” diyor. Momentus’la kardeş şirket Rota Saat, “Montana” ve “Kenneth Cole” markalarının yurtdışı dağıtımını yapıyor.

 

http://www.istegenc.com.tr/content/kitap/article.asp?lngArticleID=1216

Okula başladıktan kısa bir süre sonra sizin de farkettiğiniz gibi vücut saatinizle okul saati arasında garip bir uyumsuzluk vardır. Okul saati “Uyan” derken vücut saatiniz “Uyu” demekte, okul saati “Derse gir” derken vücut saatiniz “Açık hava ohh miss” demekte, okul saati “Tamam şimdi teneffüs” derken vücut saatiniz “Nasıl yani teneffüs, son ders zili değil mi bu?” demektedir. Saatler arası gereken uyum bir türlü sağlanamamakta iken size önereceğimiz süper bir kitap var, büyük Türk yazarı Ahmet Hamdi Tanpınar’ dan Saatleri Ayarlama Enstitüsü. Saatler bir tarafa bir kere bu kitap bir şaheserdir, baş yapıttır, unutulmazdır. İnanılmaz başarılı bir kurgusu ve enfes bir dili vardır, günümüzün pek çok tanıdık Türk yazarının beslene beslene tüketemediği bir deryadır. Hem çok iyi vakit geçirecek, hem de edebiyat derslerine sıkı bir hazırlık yapmış olacaksınız, kitabınız bittiğinde ise vücut saatinizle okul saatinizin sarmaşdolaş bir dersten diğer derse girdiğini göreceksiniz

Neyse, Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nde saat üstadı Nuri Efendi der ki "Saatin kendisi mekan, yürüyüşü zaman, ayarı da insandır... Bu da gösterir ki, zaman ve mekan, insanla mevcuttur!".

Huzur’, ‘Beş Şehir’, ‘Sahnenin Dışındakiler’, ‘Saatleri Ayarlama Enstitüsü’... Bu isimlerin zihinlerde bir tek karşılığı olsa gerek: Ahmet Hamdi Tanpınar. (İstanbul, 23 Haziran 1901–24 Ocak 1962). Bir dönem milletvekilliği de yapan (1942–1946), İstanbul Üniversitesi’nde Türk dili ve edebiyatı dersleri veren Tanpınar, yazarlığı ve şairliğinin yanı sıra, İstanbul’u ayraç içine aldığı kitaplarıyla da öne çıkan bir isimdi. “Bu şehr–i Stanbul ki bi mislü bahadır / Bir sengine yekpare acem mülkü fedadır” diyen Nedim’in; şiirleriyle elimizden tutup, İstanbul sokaklarında gezdiren Yahya Kemal’in ardından; İstanbul’u Huzur’da, Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nde, Mahur Beste’de ve Beş Şehir’de geçmişiyle birlikte önümüze getiren Ahmet Hamdi Tanpınar, şüphesiz gönlünü İstanbul’a düşürmüş bir isimdi. Bu vefaya karşılık, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı da 20. yüzyıl Türk edebiyatına damgasını vurmuş bu edebiyatçımızın 100. doğum yıldönümüne bir dizi etkinlikle derinlik kazandırma çabası gösterdi. İstanbul’da, “Doğumunun 100. Yılında Ahmet Hamdi Tanpınar” başlığı altında, 22–29 Aralık tarihleri arasında bir dizi etkinlik gerçekleştirilecek.22 Aralık 2001   Zaman

Ahmet Hamdi Tanpınar Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nde göründüğünden daha ironik ve derin bir bakışla, zamanı romanın odağına oturtuyor. Eski bir zamandan yeni bir zamana ve böylece aynı zamanda, eski hayattan yeni hayata geçişi; ince, mizahi, şaşırtıcı bir üslupla sorgularken, her iki hayatın kurumları arasındaki geçişe dikkat çekiyor.

Saatleri Ayarlama Enstitüsü bilenlerin tekrar tekrar okuduğu, bilmeyenlerin okudukça şaşıracakları bir başyapıt.

 

www.halksahnesi.org

TANPINAR ÜZERİNE NOTLAR
Selahattin Hilav

Kültürlerin Çatışması ve İdeoloji (1)
 

"İstanbul ve vatanın her köşesi bir istihsal programı istiyor" Huzur, s. 155.

Ahmet Hamdi Tanpınar, batı-doğu sorununu derinlemesine yaşayan ve düşünen bir yazar. Batı-doğu çatışması içinde, Türk toplumunun yüz elli yıldır yaşadığı bunalım, maddî-manevî değer kargaşası ve kültür kaybı, Tanpınar'ın biricik konusu. Ama işin ilgi çeken yanı, Tanpınar'ın, birçok Türk yazar ve düşünürden farklı olarak kolay bir çözüm yolunu benimsemeyişi. Tanpınar, kapitalizmin darbesi altında ufalanan geleneksel Asyavî-Osmanlı-Türk toplumunun maddî ve manveî parçalanışına, bir kültür yokluğuna mahkûm oluşuna çare ararken, yıllardır ileri sürülen ve genellikle kabul edilen ideolojik reçetelere kanmıyor. Tanpınar'ı bu reçeteler açısından  değerlendirecek olursak, kaybolmuş bir dünyanın özlemini çeken, geçmişe dönük ve kötümser bir yazar olarak görmemiz mümkündür. Hattâ, anlamları üzerinde, ancak resmî ve ideolojik görüşün elverdiği ölçüde düşünmek şartıyla (yani eleştirici ve bilimsel düşünceyi bir yana atarak) "sağcı" ve "gerici" kelimelerine sarılıp, Tanpınar'ın "sağcı" ve "gerici" bir yazar olduğunu da söyleyebiliriz. Ama böyle bir iddia, yalınkat bir değerlendirme olmaktan kurtulamaz. Eserlerinin kendilerini bize açan dolaysız ve somut varlığına yaklaşmayı; teke tek hesaplaşmayı göze alırsak ve kalıp düşüncelerden kurtulursak, bu "sağcılığın" ve "gericiliğin" altında, Türk toplumunun içine düştüğü bunalımı sonuna kadar yaşayan, düşünen, eşsiz bir tarzda dile getiren ve doğru çözüm yollarını sezen Tanpınar'ın güçlü sanatıyla ve akılcı iyimserliğiyle karşılaşırız. (bu özelliklerin, şiirlerinden çok romanlarında, denemelerinde ve incelemelerinde görüldüğünü belirtmek gerekir).

II

Resmî ideolojik görüş, maddî şartlara yani ekonomik ve sosyal şartlara dokunmadan, Türk toplumunun doğu medeniyetinden batı medeniyetine kolayca geçeceğini ileri sürer.

Bu amacı gerçekleştirmek için, emir vererek ve otoriteyi seferber ederek üstyapıda değişiklikler yapmaya kalkışmanın yeterli olduğunu sanır. Resmî ideolojik görüş açısından, insan, belli bir toplumda ve belli maddî şartlar içinde yaşayan, bu maddî şartların oluşturdugu manevî bir dünyaya organik olarak bağlı bulunan bir fert değildir; emir yoluyla veya taklit mekanizmasıyla dünyasını değiştirebilecek bir makine-insandır.

Oysa iş bu kadar basit değil. Bizde görüldüğü gibi, büyük kültür ikilikleri ve yırtılışları söz konusu olduğu zaman, geçmişle, her açıdan hesaplaşmak gerek. Yani hem maddî (ekonomik) şartlar hem de manevî değerler bakımından bir hesaplaşmaya ve aşma hareketine girişmek zorunlu.

"Desbussy'i, Wagner'i sevmek ve Mâhur Besteyi yaşamak, bu bizim talihimizdi," diyor Tanpınar. (H. s. 127) (2). Bu ikiliğin köklü bir atılışla ve bir sentezle aşılmadığı her yerde kültür yokluğuyla, taklitle, içi boşalmış bir dünyayla ve bu dünyanın insanlarıyla karşılaşmak kaçınılmaz bir şey. Tanpınar, kültür yokluğunun, yani sentez eksikliğinin; taklitten doğan zavallığın özünü yakalamış. Yakın tarihimizin Tanzimat ve İkinci Meşurtiyet gibi en önemli tarihi olaylarındaki bu eksikliği ve taklitçiliği, kişilerde ete kemiğe bürünmüş olarak, yani romancının gerçek ödevi olan somutlamalarla ve ayrıntılarla vererek eleştiriyor:

"Tevfik Bey küçük bir hüsnüniyetle işe başlayıp küçük zevk düşkünlüğünde çehresini tamamlayan Tanzimattı.

"Onun rahatlığı, kayıtsızlığı, çalınmış, neşesiyle yaşıyordu. Yaşar Bey daha ziyade, ikinci Meşurtiyetti, onun huzursuzlukları ile doluydu. Garip idealizmleri, küçük aşagılık duyguları ve onların yerini bir dalganın yerini bir başkasının alışı gibi dolduran silkinişleri, hülâsa en çoşkun heyecanla hiç kımıldamaya imkân bırakmayacak bir yeis arasında gidiş gelişleri vardi."(H. s. 142)

"Ebuzziya merhum, bizim gençligimizde bir takvim çıkarırdı. Bilmezsiniz ne acayip şeydi. Frenkçeden tercüme yemekler, Beyoğlu lokantalarından satın alınmış âriyet reçetelerle doluydu. İki üç nüshasını görünce hiddetimden çıldırdım."(H. s. 141). "Tanzimat mimarisinin zevksizliği." (B. s. 185).

Ekonominin ve Üretimin Önemi

"Senin dediklerini anlamıyor değilim; sen, içtimai (toplumsal) bir mücadelenin getireceği değişikliği istiyorsun. Bu, istediğin zaman olacak şey değildir. Ona varabilmek için aradan bir sürü perdenin, engelin kalkması lâzım. İmparatorluğun (Osmanlı İmparatorluğunun) dayandığı iktisat sistemi değişmeli. Sonra bu değişmenin getireceği halk tenevvürü (aydınlanması) senin istediğini yapar. Halktaki halk fikri değişir, mücadele başlar. Fakat bu zamanla, merhalelerle olacak şeydir." Mâhur Beste, Ülkü Mecmuası, (17.tefrika).

I

Tanpınar'a göre, kültür ikililiğin ve yırtılışının aşılması, yeni bir yaşama ve değer sisteminin getirilmesi, yani gerçek bir sentezin yapılması sadece fikir plânında ve manevî dünyada gerçekleşecek bir şey değil. Tanpınar, üstyapıyla ilişkili bu sorunların altında maddî şartların ve üretimin yattığını sezmiş.

Ancak üretimin, yeni çalışma şartlarının ve bunlardan doğacak bir yaşama şeklinin, bu ikiliği, çatışmayı, yırtılışı ve taklidi aşabileceğini açıkça söylüyor:

"Sonra senin iyi dispanserler, hastaneler dediğin şeyler kolay iş değil. Hepsi arkalarından tam bir istihsal, refaha yakın bir hayat, çalışma hızının, yanlız onun getirebileceği bir ahlâk ister. Benim şartların değişmesi dediğim de budur."(H. s. 173). "Bir şeyler yapmak, bu hasta insanları tedavi etmek bu işsizlere iş bulmak, mahzun yüzleri güldürmek, bir mazi artığı halinden çıkarmak."(H. s. 155). "İnsanlar çalışırken ne kadar mesut oluyorlar.Yaratmanın hızı, onları içlerinden kavrayıp kurduğu zaman bu ölüm makinesi ne güzel, ne temiz bir ahenkle işliyor... Hiç bir şey kendi alınteri kadar insanı tatmin edemez. Çalışan insan kendi varlığında hüküm süren bir ahengi bütün kâinata nakleder. Hayatın biricik nizamı, bu ahengin kendisi olmalıdır... Ona (milletimize), içinde kendisini gerçekleştirecek büyük, planlı bir iş hayatını açmak lâzım.(B. s. 65-66).

II

Üretim, emek ekonomik şartlar Tanpınar'ın gözünde manevî dünyanın yaratıcı ve aşıcı bir şekilde yenilenmesinin, senteze ulaşmasının temelinde bulunan gerçekler. Yazar ileriye dönük düşüncelerinde kullandığı bu kavramları, geçmiş olayları açıklarken de birer ilke olarak ele alıyor ve uyguluyor. Erzurum'dan söz ederken "servetin ve çalışmanın bulunduğu yerde içtimaî nizam kendiliğinden doğar" dedikten sonra, ahiliğin ve zanaatkâr zümresinin bu şehrin hayatında oynadığı önemli rol üzerinde duruyor.

Tanpınar'ı şiirlerinden tanıyan, bu yazarı, "sağcıların" iddialarına ve "ilericiler"in suçlayıcı sükûtuna dayanarak değerlendirmek zorunda kalan okur bakımından bu açıklamaların şaşırtıcı olduğunu biliyorum. Ama yazarımızın romanlardaki ve fikir yazılarındaki hakikat gerçekten şaşırtıcı. Nitekim, Tanpınar, İstanbul'un eski hayatını ve bu hayatın değişikliğe uğrayışını da, üretim, zanaatkârlık, dünya ticareti, vb. gibi ekonomik ve sosyal kavramları kullanarak açıklıyor:

"... İstanbul gerektiği gibi düzenlenmesi zaman isteyen bir istihsal hayatıyla geçinmeye başladı.Kısacası, büyük müstehliklerin şehri, küçük müstahsilin şehri oldu. Yarınki İstanbul, bu isthsalin şartlarına, şekillerine bağlıdır."(B.s.149).

"Bu terkibin arkasında müslümanlık ve imparatorluk müessesesi bu iki mihveri de kendi zaruretlerinin çarkında döndüren bir iktisadî şartlar bütünü vardı."(B.s.150).

"Bir yandan iktisadi şartların değişmesi, öbür yandan bu zevkin kalmaması, dışardan gelen bir yığın yeni modanın ve hasretin her gün bizi birbirimizden ayırması..."(B.s.157).

Tanpınar'ın Osmanlı İmparatorluğunda servet birikiminin Batıda görüldüğü gibi gerçekleşmediğini açıklarken şunları söylemesi de ilgi çekici: "Ölen veya öldürülen devlet adamlarının mallarına el koyma usulü yüzünden servet bir türlü toplanamıyordu." (B.s.196). Bu açıklama, Engels'in şu sözlerine şaşılacak derecede uygun düşüyor:"Gerçekten de, tıpkı bütün öteki doğu egemenlikleri gibi, Türk egemenliği de, kapitalist toplumla uzlaşmayacak bir şeydir. Çünkü, elde edilen artık-değeri, zorba-valilerin ve gözü doymaz paşaların pençesinden kurtarmak imkânsızdır.Burada, burjuva mülkiyetinin ilk temel şartının, yani tüccarın ve malının emniyet altında bulunmasının söz konusu olmadığını görüyoruz."(Neue Zeit'de 1890'da yayınlanan "Das Auswartige Politik des russichen Zarentum" adlı makaleden). Bu arada, Osmanlı İmparatorluğun'da mal ve mülkün en sonunda, zorba- valiler ve gözü doymaz paşalar tarafından değil merkezi yönetim tarafından alındığını belitmek gerekir. Engels, temel bir olguya doğru olarak gözlediği halde ayrıntıda yanılmış.

Batı İle Doğu'nun Temel FarkıI

Tanpınar, Batı ile Doğu arasındaki farkın temellerine inmeye, bu farkın en genel belirlenimlerini (determinasyonlarını) bulmaya da çalışmış."Şark ile Garp Arasında Görülen Esaslı Farklar" adlı yazısı bu açıdan ilgi çekici (M.s.132). Yazar iki medeniyet arasındaki genel ve temel farkı, bizde eskiden beri yapıldığı gibi zihniyetin özdeş olmayışına, doğunun tembelliğine ve boyun eğişine; batının çalışkanlığına ve atılganlığına bağlamıyor.

Daha doğrusu, bunların birer sonuç olduğunu biliyor ve altlarındaki belirleyici nedenlere inmeye çalışıyor.Tanpınar'ın ana görüşlerini açıklaması ve eserinin anlaşılması bakımından bir çeşit anahtar ödevi gördüğü için bu yazı çok önemli.

Yazar, Batı ile Doğu arasındaki farkı, insanın dış dünya karşısındaki tavrı ve faaliyeti; bu dünyayı değişikliğe uğratış tarzı açısından yani maddî (ekonomik) ilişkiler açısından ele alıyor. "Eşyaya tasarruf ediş"(bu sözü kullanan Tanpınar'dır) tarzının, bu iki medeniyet arasındaki farkı açıkladığını söylüyor. Tanpınar'a göre, "denebilir ki, Şark eşyaya ancak umumî şekilde tasarruf eder. Hattâ bazan onu tabiattan sanki ödünç alır." Bundan şu sonucu çıkarabiliriz: Tanpınar için, insan oğlunun, dünyayı kendinin malı haline getirmesi, ona tasarruf etmesi ve bu amacı sağlamak için gösterdiği etkinlik, yani ekonomik çaba harcadığı emek; kısacası, insanoğlunun "pratik"i, büyük önem taşıyor.Böylece, Tanpınar'ın, ünlü "praksis" kavramına ilkel ve bulanık bir şekilde de olsa yaklaştığını görüyoruz. Tanpınar, özne nesne arasında "tasarruf" ediş yani praksis açısından mevcut olan farkı, iki uygarlık (Batı ve Doğu arasındaki fark olarak görüyor. Doğu, bu praksis açısından geri kalmış, oysa Batı çok gelişmiş ve hem ayrıntılara giren, hem de derine inen bir tasarruf tarzına ulaşmış.Tanpınar, sosyal ve tarihi gelişimi, parksisin gelişme aşamalarına bağlı olarak açıklayan bilimsel görüşe yaklaşıyor. Edebiyat alanında, insanî dünyaya (insanın duygu ve düşünce dünyasına) tasarruf edişte, ayrıntıya ve derine inmeyişin sonucu olarak, Doğu ve Batı hikâyeciliği (ve genellikle roman) arasında köklü bir fark olduğunu söyleyerek iki medeniyet çeşidiyle ilgili genel düşüncelerini özel bir alana yani edebiyata da uyguluyor.

Tanpınar'a göre insanî dünyaya derinlemesine tasarruf edemeyen Doğu, zaman ve mekândan sıyrılan; ayrıntıya ve somuta inemeyen bir hikâye (aynı zamanda roman-eğer Doğu'da roman söz konusuysa) ortaya koymakla yetinmiştir.(Bu görüşü, yüzyıllarca önce Japonya'da yazılmış ve roman türünün ilk örneği olarak kabul edilen "Prens Genji"; "Makamat";"Binbir Gece Masalları" gibi yakın-doğu ürünleri; "Satyricon" gibi lâtin klâsikleri ve çok daha yeni olmasına rağmen bizdeki "Hikâye-î Tayyarzâde" ya da "Muhayyelât" gibi eserlerle karşılaştırarak irdelemek gerekir). Batı ise tasarruf tarzının farklı oluşundan ötürü, somuta inen, ayrıntıya önem veren, tek tek varlıkların yani tikelin üzerinde duran, kişinin bilincinde ve içebakış yönetiminde kaynağını bulan hikâye türüne (ve tabii romana) ulaşmıştır.Tanpınar'ın ileri sürdüğü görüşün doğruluğu üzerinde tartışılsa bile(üstelik bu görüş, kapsayıcı ve eleştirici bir araştırma yapılmadıkça, ilk ağızda doğru görünmektedir), genel düşünceleri ile özel bir hakkındaki ileri-sürüşleri arasında, bizde pek rastlanmayan mantıki bir ilke-sonuç ilişkisi kurmuş olduğunu kabul etmek gerekir.

Çatışma ve Aşama

"Ne şarka, ne garba, ne falana feşmekâna bağlıyım; bize bağlıyım" Mâhur Beste, Ülkü Mecmuası (17, tefrika).

Yazının devamı için lütfen tıklayın
www.halksahnesi.org

Yeni Ortam, 31Mart-9Nisan 1973 - Yeni Dergi, Sayı:106,Temmuz 1973

 

 

Tanpınar İçin Yüz Yazı: "Bir Gül Bu Karanlıklarda"
Şehnaz Şişmanoğlu

Sayı 9: Bahar 2002

1970’li yıllardan bu yana edebiyatımızda çok sık sözü edilen, bir anlamda “yeniden keşfedilen” Ahmet Hamdi Tanpınar (1901-1962), anılarında edebiyat çevrelerince “sükût suikastı”na uğramış olmaktan yakınmıştı. Abdullah Uçman ve Handan İnci’nin yayına hazırladıkları “Bir Gül Bu Karanlıklarda”: Tanpınar Üzerine Yazılar (Kitabevi, 2002) adlı kitapta Tanpınar’ın şu sözleri alıntılanıyor: “Varsın sussunlar, varsın okumasınlar, varsın beğenmesinler, hayatlarına getirdiğim şeyin farkında olmadan, sathından beni tanısınlar, Bursa şiirimle iktifa etsinler, gazeteler bana boykot yapsın!” (xiii).

Adını Tanpınar’ın bir dizesinden alan “Bir Gül Bu Karanlıklarda”, Abdullah Uçman ile Handan İnci’nin Tanpınar’ın doğumunun 100. yılı dolayısıyla yayına hazırladıkları, toplam 75 yazarın yüz yazısını içeren çok kapsamlı bir seçki. Uçman ve İnci, sunuş yazılarında kitabı hazırlamaktaki amaçlarının “Tanpınar üzerine yazılmış yazıları bir araya getirmek ve böylece yaşadığı yıllarda hakettiği ilgiyi göremeyen, ancak belirli bir tarihten itibaren günümüze kadar gittikçe artan bir ilgiyle okunan yazar hakkındaki farklı değerlendirmeleri ortaya koymak” (xv) olduğunu belirtiyorlar. Elbette, Tanpınar hakkında bugüne kadar yazılanlar yüz yazıyla sınırlı değil. Uçman ve İnci’nin belirttiğine göre, “yetmiş yıl içinde Tanpınar ve eserleri hakkında aşağı yukarı üç ayrı nesle mensup 250 dolayında yazar tarafından 450’den fazla yazı yazılmış, farklı değerlendirmeler ve değişik yorumlar yapılmıştır” (xv).

Seçkide yer alan yazılar okura, Tanpınar gibi şiir, öykü, roman, deneme, inceleme, edebiyat tarihi ve mektup türünde yapıt vermiş olan bir aydının çok yönlü yazar kimliği hakkında geniş bilgi sunuyor. Kitapta Tanpınar üzerine kaleme alınmış biyografi ya da anı niteliğini taşıyan yazıların yanı sıra yazarın düşünce ve kurmaca dünyasını irdeleyen eleştirel yazılar da dikkati çekiyor. Ömer Faruk Akün’ün 1962 yılında yayımlanan araştırması, Tanpınar hakkındaki ilk ve en kapsamlı biyografi ve bibliyografya çalışması olduğundan seçkide ilk sırada yer alıyor. Tanpınar’ın hem öğrencisi, hem de meslektaşı olan ve yazarın birçok yapıtını yayıma hazırlayan Mehmet Kaplan’ın “Hamdi Bey’i Nasıl Tanıdım” başlıklı yazısı, Nuri İyem ve Turan Alptekin’in Tanpınar’ı bize “Hamdi Hoca” olarak anlatan yazıları, M. Orhan Okay’ın kapsamlı monografi denemesi, Tanpınar’ın yaşamının az bilinen yönlerini gözler önüne seriyor. Ahmet Hamdi’nin şair kimliğini öne çıkaran yazısında Mehmet Kaplan, “Tanpınar’ın şiirleri içtimaî değil ferdîdir ve... metafizik bir karakter taşır” diyor ve şiirlerinde ele aldığı başlıca konuların “[k]âinat, hayat, ölüm, aşk ve sanat” (77) olduğunu söylüyor. Mahur Beste üzerine kaleme alınmış yazılarda ise çoğunlukla romanın “bitmemişliği” ya da “yarım kalmışlığı” üzerinde duruluyor. Mahur Beste’ye ilişkin en dikkat çekici yazı Ekrem Işın’a ait. Işın, romandaki karakterlerin Osmanlı ilmiye sınıfının farklı zihniyet tarzlarını temsil ettiğini öne sürüyor (595). Seçkide en çok üzerinde durulan Tanpınar romanlarından biri de Huzur. Berna Moran’ın Huzur’u “bir huzursuzluğun romanı” olarak nitelendirdiği yazısı ile Fethi Naci ve Sevim Kantarcıoğlu’nun yazıları bu romanı Doğu-Batı sorunsalı bağlamında irdeliyor.

Kitaptaki birçok yazı ise Tanpınar’ın yapıtlarının farklı perspektiflerden okunabileceğine ilişkin ipuçları vermekte. Abdullah Uçman ve Handan İnci, sunuş niteliğindeki yazılarında, özellikle 1970’li yıllarda Tanpınar’ın yeniden okunması ve Türk aydınının gündemine gelmesi konusunda Hilmi Yavuz ile Selâhattin Hilâv arasında geçen tartışmanın önemine değiniyorlar. Hilâv, “Tanpınar Üzerine Notlar” adlı yazısında, “[ü]retim, emek ve ekonomik şartlar[ın] Tanpınar’ın gözünde manevî dünyanın yaratıcı ve aşıcı bir şekilde yenilenmesinin, senteze ulaşmasının temelinde bulunan gerçekler” (202) olduğunu düşünürken, Hilmi Yavuz, Tanpınar’ın bu kavramları “Marksist ekonomipolitiğin kuramsal kavramları olarak kullanm[adığını]” öne sürüyor (220).

Tanpınar’ın yapıtının birçok farklı açıdan okunabileceği, Saatleri Ayarlama Enstitüsü romanına ilişkin yazılarda da görülebiliyor. Berna Moran ve Gürsel Aytaç’ın yazıları, romanı, iki uygarlık arasında kalmış olan toplumun yanlış tutum ve davranışlarına getirilen bir eleştiri olarak değerlendirirken, Süha Oğuzertem, makalesinde, Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nün bu tipik algılanış şeklini eleştirerek romana yönelik yorumlarda sık sık öne sürülen “toplumsal eleştiri”, “tarihsel yorum”, “hiciv” ve “protesto” terimleri yerine (472) simgeleme ve eşdeşleme olarak özetlenebilecek pratikler yoluyla Tanpınar romanlarında iletilen örtük anlamlara daha duyarlı okumalar yapılabileceğini söylüyor (474).

Ahmet Oktay, Orhan Pamuk ve Hasan Bülent Kahraman’ın “Bir Gül Bu Karanlıklarda”da yer verilen yazıları ise üç ayrı Tanpınar okuması içeriyor. Ahmet Oktay, “Tanpınar: Bir Tereddüdün Adamı” başlıklı yazısında Tanpınar’ın yapıtının modernizm sorunsalı içinde biçimlendiğini ve yazarın entelektüel eğilimlerinin ve yönelişlerinin modernliğin dışında anlaşılamayacağını öne sürüyor (466). Orhan Pamuk’a göre ise “[m]odernizm, Tanpınar’ın eserinin ruhuna girebilmemiz için elverişli bir anahtar değil” (446). Çünkü Ahmet Hamdi Tanpınar, bir modernist romancı gibi “sanatın ve kahramanlarının içsel dünyasının karmaşıklığından söz etmiyor” (455); “biz” diyerek bir millete sesleniyor (456). Hasan Bülent Kahraman ise yazısında “Tanpınar’ı Türk muhafazakar modernleşmesinin estetik boyutunu oluşturma çabasındaki isim olarak temellendirmeye” çalışıyor (613).

Tanpınar, ona nereden bakarsak bakalım bize yüz çevirmeyecek bir yazar. “Bir Gül Bu Karanlıklarda”da derlenen yüz yazı, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın bakılabilecek birçok “yüz”ünden büyük bir kısmını içeriyor. Toplam 709 sayfalık bu kapsamlı seçkinin sonundaki geniş bibliyografyanın alfabetik ve kronolojik olarak iki ayrı bölümde düzenlenmesi de araştırmacılar için büyük kullanım kolaylığı sağlıyor.

Tanpınar’ın 100. doğum yılı nedeniyle geçtiğimiz yıl Türkiye’de bir dizi etkinlik ve yayın yapıldı. Abdullah Uçman ve Handan İnci’nin yoğun emeğinin ürünü olan “Bir Gül Bu Karanlıklarda”, tüm bu etkinlik ve yayınları taçlandıran bir çalışma olarak Türk edebiyatı tarihinde hakettiği yeri alacak. Uçman ve İnci’ye bu kalıcı katkıları nedeniyle teşekkür borçluyuz.  Şehnaz Şişmanoğlu