Buzul ?a??n?n Vir?s?

V?s'at O Bener


 

Anasayfaya
Ele?tiri sayfas?na

07.12.2011

 


 

Edit?r?n Notu : T?rk edebiyat?n?n en ?etin metinlerinden biri olan "Buzul ?a??n?n Vir?s?" 1950'lerin ?alkant?l? politik ortam?n?, "?kinci Yeni" ak?m?n?n ?iirselli?i i?inde okuyucuya aktar?yor.  Yazar d?nemim panaromas?n?, politik bask? alt?ndaki ta?ra insan?n?n umutlar?n?, d?? k?r?kl?klar?n?, korkular?n?, varolu?sal yaln?zl???n? ?ok girift ve ?rt?k bir kurgulama ile ele al?yor. Ayr?ca eserinde, bilin? ak??? tekni?iyle ileri geri giden zaman parantezleri i?inde, y?rek burkan bir a?k hikayesinini de dile getiriyor.


 

Buzul ?a??n?n Vir?s??nde Bir D?nemin Panoramas?


Tu??e Ayte?

http://mavimelek.com/

GEREK?RSE S?LER?M G?ZYA?IMI
U?tum gene, o hi?bir dolulu?a s??mayan bo?lu?a.
Lambalar yak?lmal? de?il mi i?imde?
Korkma b?y?t alevi, 'ni?in'iyle ba?ba?a kals?n,
s?rd?remez olsun yan?ts?zl???n?."

Bir edebiyat yap?t? toplum i?in mi yaz?l?r, sanat i?in mi? Dil ve bi?ime mi ?nem vermeli yoksa i?eri?e mi? Edebiyat?n en hararetli tart??malar? genelde bu sorular ?st?ne d?ner. Ger?i arg?man olarak bakarsak bu sorular yanl?? ikilem yan?lg?s?n? bar?nd?r?rlar, ??nk? ???nc? bir ihtimali g?z ?n?nde bulundurmazlar. Bir edebiyat yap?t? pek?l? bir yandan dil ve bi?imde devrim yarat?rken di?er yandan da toplumsal ger?ekleri yans?tabilir. Usta bir yazar?n kalemiyle her ?ey m?mk?nd?r. V?s'at O. Bener de kesinlikle o yazarlardan biri.

V?s'at O. Bener, '50 ku?a?? ?yk?c?lerimiz aras?nda an?l?r. Ama edebiyat?m?za iki de?erli roman da katm??t?r: Bay Muhannit Sahtegi'nin Notlar? ve Buzul ?a??n?n Vir?s?. V?s'at O. Bener, ayn? d?nem yazarlar?ndan (ve de bir ?nceki dosya konumuz olan) Bilge Karasu gibi anlat?n?n s?n?rlar?n? zorluyor. Ancak Bilge Karasu'da toplumsall?k ve tarihsel arka plan daha ?rt?k olarak yer almakta. Bundan, V?s'at O. Bener'in romanlar?n?n kendini kolayca ele verdi?i anla??lmas?n. Bu yaz?da esas al?nacak roman? Buzul ?a??n?n Vir?s?, (V?s'at O. Bener'in kendi hayat?ndan bir a?k hik?yesinin yan? s?ra) Demokrat Parti'nin kurulmas?ndan kapat?lmas?na kadar ge?en d?nemi, bu s?re?te ya?anan olaylar?, k?yl?s? kentlisi, kad?n? erke?i, genci a?l?s?n?n g?z?nden birka? sayfal?k hik?yeler halinde anlat?yor ve kesinlikle tek okumayla kavranabilecek bir kitap de?il. ?lk okuman?n ard?ndan ak?lda k?rg?n bir a?k ?yk?s? kal?rken, en az ikinci okumadan sonra metin gitgide a??l?yor ve bir d?nem panoramas?yla kar?? kar??ya kal?yorsunuz.

'50'li y?llar? ya?amam?? okur i?in ?aba gerektiren bir eser Buzul ?a??n?n Vir?s?,(1) 1945 ila 1982 y?llar? aras?nda ge?er. Genel olarak, Osman Yaylag?l? (takma ad? Topal Osman ve ijat) ve ??k?fe Alp aras?ndaki a?k, Osman'?n Faik Deniz ve Savc? Kemal Yurdakul'la dostlu?u, 1950'lerde siyasi nedenlerle tutuklanmas? ve sonraki d?nemi anlat?l?r. Yani bir bak?ma Osman'?n ya?am?na yer yer kendi a?z?ndan ve i?sesinden, yer yer de ???nc? tekil anlat?c?dan tan?k oluruz. ?Ta?ral?? Osman, Doktor Do?an Alp'in g?zel, e?itimli ve kentli kar?s?yla yasak bir a?k ya?ar. Ayr?lmak zorunda kal?rlar, ama ?ok sonraki y?llarda yeniden g?r??eceklerdir. Osman'?n arkada?lar?ndan Savc? Kemal, siyasi olarak aktif bir ki?iliktir ve Demokrat Parti'nin ll ?edeki ?rg?tlenmesi i?in etkin olarak ?al???r. Onunla da ili?kileri kesintiye u?rar, sonra yeniden bir araya gelirler ama en sonunda Kemal'in Manisa Ak?l Hastanesi'nde ?ld???n?n haberi gelir. Osman'?n di?er arkada?? Faik, y?ksek ??renimini yar?da b?rakm??t?r ve kasabada askerli?ini yapmaktad?r. ?air ruhlu Faik de Viola'ya ???kt?r ve bu a?k y?z?nden intihar eder. Osman, Viola'yla ya?ad??? a?k?n umutsuzlu?unun a??rl???n? art?k bu olay?n kederiyle birlikte s?rtlamak zorundad?r. Osman ve Viola, a?klar?n?n duyulma korkusu ve ayr? illere ta??nmalar? dolay?s?yla ayr?ld?ktan sonra Osman Ankara'da tutuklan?r. ??retmen Metin De?erli ve Doktor Do?an Alp aleyhine ifade vermi?lerdir. Ama Osman k?sa s?re sonra sal?verilir. Daha sonra i?inde terfi eder, evlenip bo?an?r, Viola'n?n day?s? Ahmet Samim Alanyal? arac?l???yla, ?eski heyecan? kalmasa da? Viola'yla mektupla?maya devam eder. Viola'n?n ?l?m?nden sonra k?z? Ferda'yla da g?r???r.(2)

Reyhan Tutumlu'nun ?V?s'at O. Bener'in Yap?tlar?na Anlat?bilimsel Bir Yakla??m? adl? tezinde, Buzul ?a??n?n Vir?s? hakk?nda tezin ad?ndan da anla??ld??? ?zere anlat?bilimsel bir b?l?m bulunuyor. Ancak yukar?da da g?r?ld??? gibi, d?nemin olaylar?ndan romanda bazen do?rudan bazen de dolayl? olarak s?k s?k bahsediliyor. Bu nedenle '50'li y?llar? ya?amam?? ya da o y?llar hakk?nda bilgisi olmayan bir okur i?in zaten yo?un ?aba gerektiren bu edebi eser iyice mu?l?k hale gelebilir. O y?zden romanla anlatt??? d?nem aras?nda, giri? mahiyetinde paralel bir de?erlendirme yararl? olacakt?r.

?Yeter, s?z milletin?
Cumhuriyet kuruldu?undan beri tek partili sistem devam ediyordur.(3) Bir s?re sonra ayk?r? seslerin gelmesi ka??n?lmazd?r. ?kinci D?nya Sava?? sonras?nda, Cumhuriyet Halk Partisi'nde ilk k?r?lma ?ift?iyi Toprakland?rma Kanunu g?r???l?rken ortaya ??kar. Bu g?nlerde, Cel?l Bayar, Adnan Menderes, Fuad K?pr?l? ve Refik Koraltan'?n verdi?i, ?lke ve parti i?inde ?e?itli d?zenlemeler yap?lmas?n? ?ng?ren D?rtl? Takrir ?nergesi reddedilir. Bu grup sert ele?tirilerde bulunmaya ba?lad?ktan bir s?re sonra partiden ihra? edilir. Yeni bir parti kurulmas? i?in ?al??malara ba?lan?r. Halka, yani k?yl?ye, esnafa, memura daha yak?n duran bir parti olmas? hedeflenir. Parti kuruldu?unda hem yeni oldu?u hem de tek partili d?neme son verebilece?i i?in heyecan yarat?r. Tabii ki bu heyecan il?e baz?nda da mevcuttur. ?Demokrat Parti'ye kurucu ?yeler aran?yor ?imdilerde? Savc? Kemal, Sa?l?k Memuru H?d?r, N?fus Memuru M?layim yeni adaylar pe?indeler? Halk, esnaf kesiminde y?ksek sesle a??klanabilir d?zeye varan at??malar, k???k memur ?evrelerinde de baya?? ate?lendi.? (s. 21) ?Kemal'in sava??mc? iyimserli?i, can?n? di?ine takarak, insanlar? toplumsal sorunlarla ilgilendirebilmek i?in ?rg?tlenme ?abalar?, inan?s?z do?am?, inanmaya yatk?nla?t?rm?yor bir t?rl?. Ona g?re Halk Partisi'nin ilk se?imde de?ilse bile ikincisinde tam y?k?lmas? ?n ko?ul. ?zg?rl?k ortam? ondan sonra olu?acak. Halk?n i? birikimi korkun?. Patlama, Demokrat Parti'yi onun ?zledi?i y?nde bi?imlendirecek, ?ze kavu?turacak ku?kusuz.? (s. 95)

1945 y?l?nda ger?ekle?en Tan Olay? romanda kendine fazlas?yla yer bulur. Demokrat Parti'nin kurucular?, ba?larda Zekeriya Sertel ve Sabiha Sertel'in ?nc?l???nde ??kar?lan sol g?r??l? Tan gazetesine yak?n durmaktad?rlar. (?l?e ?rg?t?n?n kurulu?u esnas?nda Savc? Kemal'in de g?r??leri bu y?ndedir.) 4 Aral?k 1945 y?l?nda muhalif gazeteye tav?r alan bir grup gazete binas? ?n?nde toplan?r. Protesto b?y?r, ?nce Tan gazetesi, sonra Yeni D?nya, Frans?zca ??kan La Turqie gibi yay?nlar ya?malan?r. Bu olaydan sonra Demokrat Parti'nin Tan gazetesi ?evresiyle yak?nl??? noktalan?r. ?'Tan gazetesi okur muydunuz?' V??! Nas?l da izlenmi?iz. Rengim att? baya??. Tan Bas?mevi'nin yak?l?p y?k?ld??? haberi ula??r ula?maz, kesip saklad???m 'hodri meydan'l? yaz?lar?, ince k?y?m y?rt?p atm??t?m hel? ?ukuruna. Abone de de?ildim.? (s. 116) ?'Sabiha Zekeriya Sertel'in yaz?lar?n? da be?eniyordunuz herhalde?' Tamam, kesin kan?t var elinde, gammazlayan ya da. Ama nas?l olur?? (s. 117) ?Tan Bas?mevi 'nin yerle bir edildi?i, Yeni D?nya, LA Turquie gazetelerine, ABC, Berrak kitabevlerine sald?r? d?zenlendi?i g?nler M?layim'in an?msatt???. Uyarm?? dostlar?n? Kemal. Herkes evlerine da??lm??, yok etmi? ya da g?venilir yerlere saklam?? kitaplar?n?, gazetelerini.? (s. 125) ?Bunlar [hem solcu hem de sa?c? politikac?lar], aralar?ndan baz?lar? ciddi i? tutup sivrilmeye kalk??mayag?rs?n, hemen bir olup canlar?na okuyuverirler ?tekilerin, hem de bir daha belini do?rultmayas?ya. Uza?a gitmeye ne hacet, i?te Sertel'lerin ba??na gelenler.? (s. 167) Tabii ?a??rt?c? de?ildir bu bahisler. ??nk? V?s'at O. Bener, ger?ek hayatta Sertel'lerle arkada?t?r ve bu olaylar? do?rudan g?zlemleyebilmi?tir.

Demokrat Parti, ilk girdi?i se?imleri kaybeder. ?Fiyaskoyla sonu?land? ??nk?, genel se?imler, su?lanmaktan kurtuldu. Halk Partisi ezici ?o?unlukta.? (s. 143) Fakat sonraki se?imlerden umutludurlar. ?Birinci raunt ?nemli de?il, sen sonuncuya bak. Yaz ?uraya, ?n?m?zdeki se?imde, lehlerine sand?klar? se?im sistemi ters tepmezse adam de?ilim.? (s. 168) Ger?ekte ?Yeter, s?z milletin? slogan?, romanda ?Ger?ek halk iktidar?? (s. 173, 186) bahsiyle siyasi iddia s?rd?r?l?r.

?Radyo az ?nce verdi, se?ilmi? Sunay.?
14 May?s 1950 se?imlerinde Demokrat Parti, y?ksek bir oy oran?yla iktidara ge?er. Bu d?nemde y?netim, Amerika'yla yak?nla??r. Kore'ye asker g?nderilir, b?ylece 1950'de ba?vurulan NATO'ya 1952'de T?rkiye ?ye olur. Marshall Plan?'yla gelen para ekonomiyi o d?nemde ferahlat?r. D?nya Bankas?'n?n raporlar? ?er?evesinde haz?rlanan iktisadi programlarda liberal ekonomi anlay??? benimsenir. 1950'de Cel?l Bayar cumhurba?kan? se?ilir. Ayn? y?l Arap?a ezan serbest b?rak?l?r. [Romanda 1950 ?ncesinden bahsedildi?ini anlad???m?z bir al?nt?yla kar??la??r?z: ?Sabah ezan?n? okuyan m?ezzinin bet ?a?r?s?na uyand?m. Makam hak getire. 'Tanr? Uludur' diyor, gelmedi hoparl?rl? 'Allah-u Ekber' daha g?ndeme.? (s. 155)] 1953 y?l?nda CHP mallar? hazineye devredilir. Halkevleri kapat?l?r. 1954'te k?y enstit?leri ve laiklikten uzakla?t??? gerek?esiyle 1954'te kurulan Millet Partisi kapat?l?r. Partinin ilerleyen d?nemlerinde, ekonomik bozulmalar?n yan? s?ra iktidar bask?s? ve parti i?i anla?mazl?klar meydana gelir.

Edebiyat zaten ba?l? ba??na taraf olmakt?r ama V?s'at O. Bener romanda siyasi a??dan da belirli bir duru? sergiler. (Yukar?da da belirtildi?i gibi muhalif ayd?nlar Sertel'lerle de arkada?t?r.) Partide yozla?malar?n ba?lad???na dair ?e?itli de?indirmelerde bulunur. ?? daha tan?mad??? y?llarda kom?nistlerle, ?zellikle Savc? Kemal Yurdakul'la d???p kalkt???mdan dem vurarak, sap?k fikirlerini yaymaya ?al??t???m? el yaz?mla da kan?tlayabilmek, ilgili makamlara duyurmak amac?yla bana bir mektup g?nderdi?ini de ileri s?r?yor.? (s. 53) ?Gen? karaka? yak????? m?d?rlerinin Y?netim Kurulu Ba?kanl??? koltu?una birdenbire oturtulmas?na ?a??r?ld? nedense. Oysa, kolal?, ?izgili g?mle?i, her g?n de?i?ik giyilen tak?m elbiseleri, glase, domuz derisi, sivri burunlu iskarpinleri, kravat se?imindeki tart???lmaz be?enisi, ak?l, bilgi yoksunu, ama ad? kurt politikac?ya ??km?? bir milletvekilinin ye?eni olmas?, odas?ndan eksik olmayan kart kahkahalar, b?yle birka? basamakl? y?kselme i?in yeterli ??elerdi, kula?? kesik, memur eskileri a??s?ndan.? (s. 100) ?Kalk git yan?na, k?rd?k ?eytan?n baca??n?, ama 'r??vet de?ildir deyu' almazsa selam?n?, g?nah gider senden.? (s. 156)

1960 y?l?nda ola?an?st? yetkilere sahip olan Tahkikat Komisyonu olu?turulur. V?s'at O. Bener'in roman karakterlerinin bu komisyonun etkinliklerini onaylamad?klar?na tan?k oluruz. ?Yukar?da da, kimlik c?zdan? ?rne?inden al?nmakla sanki do?al kar??lanmas? gerekirmi? gibi, dinim, mezhebim soruluyor. Hey gidi ordinary?s Anayasa'm?z. 'Olur mu b?yle olur mu?' Milli Birlik'?iler kulaklar?n?z ??nlas?n. Benim dinimden, mezhebimden size ne? Enelhak! var m? bir diyece?iniz. Tanr?tan?maz'm???m, ne biliyorsunuz, belki, 'O' beni tan?yor! Laik devlet anlay??? nerede kald??? (s. 176) ?'Uyan karde?im, uyan! Neler oluyor ?evrende bir bak. McCarthy 'cilik d?nemi Amerika's?nda sorulurdu insanlara b?yle sorular?'? (s. 187) ?Genel M?d?rl?k'?e onayl? y?netmeli?i buldum? 'Y?neticiler hakk?nda g?venlik soru?turmas? yap?l?r.' Nas?l? Belli de?il. Y?netici tan?m?? Hak getire? 'Genel M?d?rl?k, Savunma Sekreterli?i'nin gerekli g?rece?i her t?rl? bilgi ve belgeyi vermek ve sa?lamakla y?k?ml?d?r.' Her t?rl?. S?z gelimi, memurlar?n kar?lar?yla haftada ka? kez yatt??? sorulabilecek, yan?t istene bilecek. Anla??ld?, bu maddeye dayanarak o bildirgeyi da??tt?lar.? (s. 193)

B?ylece parti ad?m ad?m sona yakla??r. 27 May?s 1960'ta partinin siyasi hayat?na son verilir. 27 May?s Darbesi, Cemal G?rsel taraf?ndan ilan edilir. ?Devrim g?n? yedek subayl???ndan kalma aste?men ?niformas?n? s?rt?na ge?irip barikatlar? rahat?a a?arak bize gelmi?tin, ???m?z sevin?le kucakla?m??, a?la?m??, ba??r??m??t?k galiba, ka??na y?kt??? fiyakal? ?apkas?n? daha g?remedi?imiz Cemal AGA'n?n [Cemal G?rsel] h?lyal?, i?li sesinden ilk bildiri yay?mlan?rken.? (s. 18) Ba?bakan Adnan Menderes, Bell & Ross BR 01-92 Replica Maliye Bakan? Hasan Polatkan ve D??i?leri Bakan? Fatin R??t? Zorlu idam edilir; Cel?l Bayar'la Refik Koraltan dahil on bir ki?inin idam cezas? ?m?r boyu hapse ?evrilir. Bu olaylar?n sonras?nda, Cemal G?rsel iki kere cumhurba?kan? se?ilir.

Parti da??l?nca romanda da yak?n arkada?lar birbirinden kopar. Osman tutuklan?p b?rak?l?r, Kemal de Manisa Ak?l Hastanesi'nde ?l?r. ?Kemal, ak?l hastanesinde can vermi?. Tastamam ona g?re. S?zde y?reklisinden, korka??na tek tek k?st?r?l?p ?l?mden beter edildi, onlarca dikkafal? say?lanlar?n ?o?u, k?stebekle?tirildiler.? (s. 86) Hayat bir ?ekilde devam eder. Eski dostlar y?llar sonra yeniden kar??la??r. ?Az buz de?il, yirmi sekiz y?l sonra, de?il mi Metin, aniden kar??la??nca.? (s. 181) Art?k ya?lanm??lard?r, partiler ve kadrolar? ?oktan de?i?mi?tir. Roman?n ge?ti?i d?nem hakk?nda bir ipucu da Cemal G?rsel'in yerine Cevdet Sunay'?n cumhurba?kan? se?ilmesidir. ?Radyo az ?nce verdi, se?ilmi? Sunay.? (s. 204)

?Cinsiyyet Mes'elelerimiz?
Buzul ?a??n?n Vir?s?'n?n ge?ti?i zaman zarf?nda siyasi tarih d???nda dikkat ?eken bir husus daha var: Toplumsal cinsiyet tarihi. Romanda kad?n karakterler aras?nda en g?ze ?arpan? Viola. (Dul ev sahibinin on ?? ya??nda gebe kalan k?z?yla Viola'n?n ?ocu?u Ferda da di?er ?ne ??kan kad?n karakterlerden.) Ama onlardan ?ok, erkeklerin g?z?nden bek?r, dul, evli, ?al??an kad?nlar?n nas?l g?r?ld???ne ?ahit olabiliyoruz. Genelde de, tabii e?itim d?zeyine de ba?l? olarak, kad?nlara bak?? a??s? olumsuz. Mesela: ??al??t?racak kar?, bunlar?n kocalar? boynuzludur demek.? (s. 10) ?Nene ???k olmu?tum bilmem ki! Vatan haini kom?niste ?ap?r ?upur, bize yarabbi ??k?r diyerekten mahalle kopuklar? m? sata?maz, m?ste?ar olacak it.? (s. 16) ?Tutturmu?tu: 'Beni al!' Gebeymi? k?r???ndan. Dul ev sahibinin tam on ?? ya??ndaki k?z?.? (s. 19) Ve baban?n tutumu: ?'B?y???n? vereyim sana. Erke?imiz ol.'? (s. 20) ?Yengemizi ho?geldinlik g?rebilsek de, yok olurdu oradan, dola?amazd? ayakalt?nda.? (s.24) Okumu? erkekler kadar okumu? kad?n da belki kasten belki kas?ts?z daha farkl?d?r. ??e?mib?lb?ller gibi bitirmi?tir fak?lteyi. Cin gibi k?zd?. Bebekte bir kitap??dan eli kolu dolu ??kt?lar. Taze cilt kapaklar?n? kokluyor, hafif ?illi yanaklar?nda do?al all?k, ?zenti ?ocuksuluk. O gece,Richard Mille Replica Watches ?ok istemi?ti birlikte olmay?.? (s. 38) Hatta Doktor (nam-? di?er Prens) nezdinde kad?n erkekten daha s?z sahibi bir d?zeyde. ?Bir ?l? d?l?t do?urdu kar?m, h?nk demi?, burnumdan d??m??, bildi?im kadar?yla yedi ayl?ktan g?n almam??, can borcunu pe?in ?demi? bir bebek. K?yameti kopard?, erkekli?imi su?lad?, t?rmalad?, y?rtt? y?z?m? g?z?m?.? (s. 46)

Yazar da adeta bizi b?yle bir g?zlem yapmam?z i?in desteklemi?. ?Ama s?k? durun, biraz daha sabredin l?tfen, zira on y?l kadar k?sa bir s?re sonra, toplumun bilisizli?ine ???k tutaca?? mu?tulanan Cinsiyyet Mes'elelerimiz adl? yerli yap?t, inan?yorum ki, ??lde kaynak bulmu??as?na susuzlu?umuzu dindirecek, devas?z derdinize derman olacakt?r.? (s. 45)

Tam bu siyasi ortam?n ve ?cinsiyet meselelerinin? ortas?nda, akla hayale gelmeyen ?ey, Doktor Do?an'?n kar?s? ile Osman Yaylag?l?'n?n yasak a?k? ve ili?kisidir. ?mk?ns?z bir ?ift gibi g?r?n?rler. Osman'?n takt??? ismiyle Viola, kentli ve e?itimli bir kad?nd?r, e?i de (Osman' la Viyola 'n?n deyi?iyle Prens) ?ok modern bir erkektir. Osman ise ta?radan gelmi?tir ve Viola kadar e?itimli de?ildir. Ama ikisi de birbiri i?in de?i?meye ?abalarlar. ?'Ben k?yl?y?m. Ku?kucuyum, dayan?kl?y?m Viola, bilesin.''?ncelmi?li?iyle ?v?nd???n? sanan bir k?yl?? umurumda de?ildi, bana ne g?zle bakaca??n, saft?m, tertemizdim, ??nk? sen saft?n, tertemizdin.'? (s. 123) Mektupla?malar?nda Osman Frans?zca par?alamaya, ?iir yazmaya, ?nl? yazar ve ?airlerden al?nt? yapmaya u?ra??r. ?kisi de mevzuyu a?t?klar? arkada?lar? taraf?ndan ele?tirilir. Viola, bir ?k?yl?y?? tercih etti?i i?in, Osman da k?yl? oldu?u halde kentli gibi davranarak sevgilisinin g?z?ne ?yle girmek istedi?i i?in. ?Sen bile kalkm??, Viola diye bir ad takm??s?n. Menek?e desen, ?di ka?ard? de?il mi ya! ?o?u hizmet?i, g?ndelik?i kad?n ad?d?r ??nk? Menek?e. O da ay?lm?? bay?lm?? bulu?una! T?rk ka????yla Frans?z boku kar??t?rmak derler buna!? (s. 168) ?ki ?????n aras?ndaki bilin? fark? zaman zaman g?n y?z?ne ??kar: ?'Senin ?ocu?unu do?urmak istiyorum!' Sevi?menin koptageline yakla??ld???nda, beni amac?na y?nlendirmeye ?al???yor b?ylece. Duruldum, kendime getirildim i?te, dal?na bas?lm??, yaln?z?m gene. Benim kopyam yok anla??ld? m?? Olamaz! Seni d?llemi?ler, isteyerek d?llenmi?sin, yetmiyor mu!? (s. 153) Osman, Viola'n?n yan?nda hissetti?i zay?fl?ktan zaman zaman korkar. ?'Viola! ?ok fena! Niye oldu! Neden zay?flad?m bu kadar. Ben?'? (s. 148) Ate?li bulu?malar ve mektupla?malar k???k bir beldede bu ili?kinin duyulmas? ve ???klar?n ayr? kentlere ta??nmas?yla son bulur. (Bu ili?kiyi kocas?n? aldatan, k???k bir yerle?imde ad? ??kan, ?????n?n k?lt?r fark?n? fazlas?yla duyumsayan Viola noktalamaz, son s?z Osman'dan ??kar.) ?kisi de kendi hayatlar?n? s?rer. Y?llar sonra, Viola'n?n day?s? Ahmet Samim Alanyal? arac?l???yla tekrar mektupla??rlar ve hatta bulu?urlar. Viola'n?n ?l?m?nden sonra k?z? Ferda da ?Osman Amca?s?yla g?r???r.

Tarihin tekerr?rden ibaret oldu?u bir daha g?zler ?n?nde?Buzul ?a??n?n Vir?s?'n?n bir d?nemin panoramas?n? sundu?unu s?ylerken onun o d?nemle s?n?rl? kald???n? d???nmek b?y?k hata olur. 1984 y?l?nda yay?mlanmas?na ra?men roman h?l? son derece g?nceldir. Politik ?eki?meler, kentli ve k?yl?n?n bir t?rl? bir araya gelememesi, ?e?itli konumlardaki kad?nlara bak?? a??s?. ?Ortado?u bunal?m?, ?srail sald?r?lar?, Afganl? g??menler, ? Filistin soyk?r?m?, ?.enflasyon canavar?, bankalar operasyonu, haz?rlanan Anayasa tasla??n?n ?zellikleri gibi konularla ilgilenmeye gerek duymuyoruz.? (s. 206) ?nsanlar h?l? yurt d???na, tercihen bir Avrupa ?lkesine ya da Amerika'ya yerle?me pe?indeler. ?Paris'te yerle?me d??leri kuruyor.? (s. 206) ?'?sve?'e yolla beni.'? (s. 206) Tarihin tekerr?rden ibaret oldu?u bir daha g?zler ?n?nde?

?lk okumada kendini fazla ele vermeyen bu roman, ikinci okumadan sonra size i?ini d?kmeye ba?l?yor. Arka arkaya farkl? zamanlar ve farkl? ki?ilerle devam edilen ser?ven son sayfada ?Gerekirse silerim g?zya??m?? diyerek bitince o ?alkant?l? y?llarda Osman' la Viola 'n?n (di?er bir deyi?le Nijat'la ??k?fe'nin) h?z?nl? a?k hik?yesindeki gibi buruk bir tat b?rak?yor. V?s'at O. Bener'in usta kaleminin verdi?i hazz?n yan?nda tabii.

Dipnotlar:
(1) Buzul ?a??n?n Vir?s?, V?s'at O. Bener, Yap? Kredi Yay?nlar?,
2. Bask?, Ocak 2006.
(2) ?V?s'at O. Bener'in Yap?tlar?na Anlat?bilimsel Bir Yakla??m?, Reyhan Tutumlu, Ankara Bilkent ?niversitesi, Temmuz 2007.Reyhan Tutumlu'nun s?z konusu tezi, May?s 2010 tarihi itibariyle Metis Yay?nlar?'n?n Bilge Karasu Edebiyat ?ncelemeleri Dizisi kapsam?nda, Ya?amas?z Yazabilmek ? V?s'at. O. Bener'in Yap?tlar?na Anlat?bilimsel Bir Yakla??m ad?yla kitapla?t?. Ancak bu yaz?da ba?vurulan tezin internetteki PDF versiyonudur.(3) Tarihi bilgiler konusunda genelde Vikipedi'den yararlan?lm??, ?e?itli kaynaklar kar??la?t?r?lm??t?r.

Say?: 47, Yay?n tarihi: 30/06/2010
tugce@mavimelek.com


'Yaln?zl?k Burcu'nu V?s'at O. Bener anlats?n"


Tan?yanlar ni?in ?ok sevdiler onu? Kendi d?nyas?nda, do?ru, d?r?st, sorunsuz, g?venilir oldu?u, kendini de nesnesi yapmaktan ka??nmad??? mizah duygusuyla tatl? sohbeti i?in mi? B?y?k bir yarat?c? oldu?u i?in mi?V?s'at A?bi benzersiz dinginli?iyle g?z?m?n ?n?nden gitmesi olanaks?z bir insan olarak duruyorsa orada, kitaplar? da beride. Ne ?ansl?y?z ki, onu tan?y?p s?z?n? dinledik

10/06/2005

SEM?H G?M?? (Ar?iivi)
http://www.radikal.com.tr

Kara Anlat? Yazar?'n? yazmaya ba?lad???mda V?s'at O. Bener'i tan?m?yordum. Bay Muannit Sahtegi'nin Notlar?'ndan Buzul ?a??n?n Vir?s?'ne, o g?ne dek Ses ve ?fke'den sonra okudu?um en ?etin iki metin i?inde ge?en bir y?ldan sonra Kara Anlat? Yazar? ad?n? al?p yay?mlanmay? bekleyen kitaptan haberi olunca, merakla bekledi?ini iletmi?ti. Yazar ile ele?tirmen aras?ndaki bu ili?kiler fazla s?z gerektirmez. Yazd?klar? kitap ele?tirileri i?in yazarlar?n?n bor?lu oldu?unu d???nen ele?tirmen ve yazar tuhafl??? ge?mi?te kald?. Kitaplar? ?st?ne yazd???m yazarlardan bir kar??l?k g?rmek beni hep nas?l tedirgin etmi?se, hi? ku?kum yoktu ki kitaplar? ?st?ne yazanlara selam g?ndermek de V?s'at O. Bener'i tedirgin ederdi. Varl???n? o g?nlerde de bildi?im, ama ad? konmam?? Yaln?zl?k Burcu'nun ?zelliklerinden biriydi bu da. ?lk kez, 1. Ankara ?yk? G?nleri'ndeki (1997) Onur ?d?l? t?reninde onunla ilgili bir konu?ma yapmak i?in gitti?im Ankara'da tan??m??t?k V?s'at O. Bener'le. Sunu? konu?mas?n?, en sevdi?im ?yk?s? '?lki' ?st?ne bir ??z?mleme olarak d???nm??t?m. Sonraki on y?l i?inde ondan s?z a??ld???nda hep '?lki'yi ?rnek verdi?imi bildi?i i?in, "Semih '?lki' der," diye araya girerdi. '?lki'yi o denli ?ne ??karmam? istemez miydi, bilmiyorum. Benim '?lki' ?srar?mda, 'Dost' ?yk?s?n?n onun ad?yla ?zde?le?ecek ?l??de tan?n?p sevilmesi yan? s?ra, ?teki ?yk?lerini de g?ne?e ??karma kayg?s? vard?.

'An'lar ve durumlar...
Kara Anlat? Yazar?, V?s'at O. Bener ?st?ne yaz?lm?? tek kitapt?. Daha da ?nemlisi, kendi ??z?mleyici ele?tiri anlay???ma bu kitapla yakla?m??, bildiklerimden farkl? bir ele?tirinin k?y?s?na gelmi?tim. Yaz?nsal metni derin yap?s?nda soluksuz bir ??z?mleme u?ra?? i?inde anlay?p a???a ??karma bi?iminde k?saca tan?mlayabilece?im ele?tiri anlay???m?n ilk b?t?nc?l ?rne?i b?ylece ortaya ??km??t?. Bu sonucun nedeniyse, elbette V?s'at O. Bener'in bir ele?tiri kitab?na ula?mak i?in gidilecek yollar? a?an yap?tlar?yd?. Bazen ?n?n?zdeki roman ya da ?yk?n?n neresinden tutaca??n?z? d???n?r, kolayca bulamazs?n?z ipin ucunu. Yapaca??n?z ??z?mleme de ba?tan k?s?tlanmaya ba?lam?? demektir. Oysa V?s'at O. Bener'in yarat?c? yaz?s?n?n ??z?mleme etkinli?ine sa?lad??? olanaklar, ele?tirinin niteli?ini kendili?inden y?kseltir. Bay Muannit Sahtegi'nin Notlar?'n? okumaya ba?lad???mda, bir dil ve anlam madenine d??t???m? g?rm??, mutluluktan ne yapaca??n? ?a??rm?? bir sincap gibi, bir y?l boyunca o sat?rdan ?tekine s??ray?p durmu?tum. Sonunda neredeyse Muannit Sahtegi'nin uzunlu?una e? bir k???k kitap ortaya ??kmaya ba?lam??ken Buzul ?a??n?n Vir?s? geldi masaya. O g?ne dek g?rmedi?im t?rde tuhaf ki?iler, beride ili?kiler, ad? gibi k?r?lgan ve h?z?nl? Viola ile sertlikle malul Osman -yoksa ??k?fe ile Nijad m? demeli-, anlar ve durumlar... yetmedi, ?etrefil bir dil ile ki?ilerle anlar?n o dil i?inde kazand??? de?erler, ?apra??k bir metin ?rg?s?... S?k?lmesi bu denli zor bir metinle kar??la?m?? olmak can?m? s?km??t?; hem anlamakta g??l?k ?ekiyor, hem de bu roman?n ger?ekten ne oldu?unu kavrayam?yordum. Bir sonuca, dolay?s?yla ele?tirel bir yarg?ya varmak i?in tam ??z?mleme gerekir, ama bunu istedi?im gibi yapamay?nca, Buzul ?a??n?n Vir?s?'n?n yaz?nsal de?erini ?l?mekte zorlan?yordum. ?stelik benden ?nce verilmi? baz? olumsuz h?k?mler de dururken. Kalan tek ?are, Buzul ?a??n?n Vir?s?'n? d?ne d?ne okumakt?. Bunun i?in yeterli sabr?m vard?, belki de en ?ok V?s'at O. Bener i?in bir k?y?da tuttu?um sab?r ta??m? kararl?l?kla a??nd?rmaya ba?lay?nca, Buzul ?a??n?n Vir?s? de a??l?p d?k?lmeye ba?lam??t?; ama gene de yazmaya ba?lad???m ilk g?nden bug?ne, kar??la?t???m en ?etin metnin Buzul ?a??n?n Vir?s? oldu?unu s?yleyebilirim. ?yk?lerine gelince, b?t?n? benim i?in edebiyat?m?z?n ba?yap?tlar?ndan birini olu?turur. ?nce 'Dost', sonra da 'Ya?amas?z'?n sonunda ipu?lar? verilen farkl? iki d?nemi i?inde ?yle unutulmaz ?yk?ler yazm??, 'Dost', '?lki', 'Havva' gibi ?? unutulmaz ?yk?s? ?rnek al?nmas? gereken kusursuz ?yk?ler olarak an?lm??t?r ki, bir ?yk?c? i?in kolay rastlanmaz buna. Bu arada V?s'at O. Bener'in ya?ad?klar?yla ki?ili?inin yazd??? ?yk? ve romanlardaki g?lgesi de irdelenmi?tir. Onun gibi bir yazar?n ya?ananlardan ald??? ayr?nt?lar? yaz?nsal yap? i?inde yeniden nas?l yaratt???n? d???n?nce, o metinlerdeki ki?iler ve durumlar?n y?zde y?z yaz?nsal oldu?undan ku?ku duyulamaz.

'O kap?'y? a?abilenler... Ger?ek ki?ili?ine gelince, bizim ku?ak o k?lt?r i?inde ya?amam??t?r, ama '?elebi insan' denince akl?ma ilkin V?s'at A?bi gelir. G?zeldir ?elebi adam olmak; eksikli?ini hissetti?imiz pek ?ok inceli?e sahip olmay? anlat?r, al?akg?n?ll?l???, insanc?ll???, iyicil huylar?, olgunlukla kar??lamay?... ?nceki iki yaz Troas'ta birer ak?am yeme i?mesinde birlikte olmu?tuk, Cevat A?bi, G?n?l Abla, Ay?e, Ebru, Ali?an, benim i?in d?nyan?n en g?zel k??esi olan Kuzey Ege'nin o yaln?z k??esinde, insan? hep d???nd?r?p h?z?nlendiren kar?? yakan?n ???klar?na bakarak. Hastal??? y?z?nden ge?en yaz oraya da gelemedi. Tan?yanlar ni?in ?ok sevdiler onu? Kendi d?nyas?nda, do?ru, d?r?st, sorunsuz, g?venilir oldu?u, kendini de nesnesi yapmaktan ka??nmad??? mizah duygusuyla tatl? sohbeti i?in mi? B?y?k bir yarat?c? oldu?u i?in mi? Onu sevgiyle anma nedenlerimiz aras?nda bunlar da var, ba?kalar? da. Edebiyat?m?z?n benzersiz yarat?c?lar?ndan oldu?unu k???k bir ?evre biliyor. ?imdi edebiyat kamuoyu denince akla gelen ?o?unluksa, V?s'at O. Bener'in anlam?na varabilmi? de?il. Ad? an?l?r belki, ama as?l olan yap?tlar?n?n an?lmas?ysa, o kap?y? a?maya ?al??anlar?n say?s? h?l? pek azd?r. Ge?enlerde Eski?ehir ?yk? G?nleri'nde kat?ld???m bir toplant?da sorulara ge?ildi?inde, merakl? bir izleyici, "En sevdi?iniz on ?yk?c?n?n ad?n? verir misiniz?" diye s?k??t?rd? konu?mac?lar?. ?yk? yazarlar? yana?mak istemeyince, k?zg?n ?ubu?u benim elime tutturdular. On ?yk?c?n?n ad?n? verdikten sonra, merakl? izleyicimizin bu kez de, "En sevdi?iniz be? ?yk?c?n?n ad?n? da verir misiniz?" diyerek ?ubu?u kan?rtmas?ndan da ka?amad?m. Sonra bir an d???nd?m, ok yaydan ??km??t?. "?? ?yk?c?n?n ad?n? da vereyim mi?" diye bu kez ben k??k?rt?p izleyicilerin merak?n?, s?rd?rd?m: "Sait Faik, Memduh ?evket Esendal, V?s'at O. Bener." (Bir d?nemden ?tekine de?i?ebildi?i i?in on ?yk?c?y? yazmaktan ka??n?r?m, ama son be?in ?teki ikisi de Orhan Kemal ile Ferit Edg?'yd?.) O anda d???nmemi?tim ???n? de. Benim i?in ?yle oldu?una epeydir inan?yordum. Bizim edebiyat?m?zda ele?tirel d???nceyi ve derinlik merak?n? yazd?klar?na ortak eden yarat?c?lar?n ilk akl?ma gelenidir V?s'at O. Bener. Yap?tlar?yla y?llarca s?rd?rd???m ortakl?ktan ve uzaktan da olsa aram?zdaki yak?nl?ktan onun pay?na d??eni bilemem, ama ben kendi kazand?klar?ma bak?yorum da, neler... V?s'at A?bi benzersiz dinginli?iyle g?z?m?n ?n?nden gitmesi olanaks?z bir insan olarak duruyorsa orada, kitaplar? da beride. Ne ?ansl?y?z ki, onu tan?y?p s?z?n? dinledik...
 


???neyle kuyu kazar gibi?

Didem Nur G?ng?ren,
Radikal Kitap Eki, 18 Haziran 2010

http://www.metiskitap.com/

T?rk?ede edebiyat ele?tirisinden s?z a??ld???nda s?ylenecek ne ?ok ?ey var... Edebi alan?n g?rece darl???, edebiyat okurunun ele?tiriye ilgisizli?i, dolay?s?yla dar alanda pasla?mak durumda olmak, kaynaklara ula?makta h?l? ya?an?lan zorluk, temel kaynaklar?n T?rk?edeki eksikli?inin yaratt??? a?l?k... Yine de ge?mi?e oranlarsak d?nya edebiyat?n?n temel kavramsal yap?lar?n?n, g?ncel edebi analiz y?ntemlerinin T?rk?e eserleri incelemek i?in de i?e ko?ulmaya ba?lad???n? hemen g?rebiliriz. ?zellikle ?niversitelerin edebiyat b?l?mlerini y?ksek lisans ve doktora tezleri dilin, edebiyat?n verdiklerini b?y?k bir i?tahla ele al?p ?o?u zaman b?y?k bir incelikle analiz eden edebiyat uzmanlar?n?n at?lyesi haline gelmekte. Reyhan Tutumlu da ilk hacimli edebi incelemesini doktora tezi olarak sunan bu uzmanlardan bir tanesi. Tutumlu?nun eseri anlat?bilimsel yakla??mla V?s?at O. Bener?in yap?tlar?n? ??z?ml?yor; eseri diyorum ??nk? bu tez Metis Yay?nlar??n?n T?rk?eye epeydir gereken nice kuramsal eseri yay?nlayan Metis Ele?tiri ba?l???ndan, S?ha O?uzertem?in haz?rlad??? Bilge Karasu Edebiyat ?ncelemeleri dizisinden yay?mland?.

Anlat?m bilimin olanaklar?

Edebiyat ele?tirisinin ?etrefili yaln?zca ele?tirel bak?? a??s?n? geli?tirmenin ve s?rekli ilerletmenin temelde zor bir ?ey olu?undan kaynaklanmaz. ?zellikle 20. y?zy?l?n ikinci yar?s?ndan beri d?nyan?n, ya?am?n gitgide artan karma??kl??? kar??s?nda ?zellikle sanat eserlerinin daha da karma??kla?mas?, bunlar? ele almaya niyetlenen her t?rl? hamlenin arka plan? kuvvetli bir kuramsal ?er?eve ile ?izilmesini gerektiriyor. Bug?n bu manzaraya bir de co?rafyaya, dile, tarihe, g?ndeme ili?kin yeni paradigmalar ekleyin, bir de kuramsal olan?n ancak belirli ko?ullarda belirli eserler i?in ge?erli oldu?unu yeniden d???n?n, kar??n?za ??kan ?u olacak: Bir esere bakmak i?in belirgin bir kurama at?fta bulunmak, teori marifetiyle bir eseri kavramak, anlamland?rmak d?nyan?n en zor i?lerinden bir haline gelmi? durumda. Her ?eyden ?nce yola teorinin asla ve asla yeterli olmayaca??n? bilerek ??kmak gerekmekte, ikincisi ise kuram?n bir noktaya geli?tirilip ?o?u kez i?inde bulundurdu?u handikaplarla birlikte d?n???me u?rad???n? kabullenmek icap etmekte. Belki de en ?nemlisi, incelemek istedi?imiz eserin yan?nda teoriyi de bu eserin yap?s?yla birlikte yeniden ele almak ve d?n??t?rmek de i?lerimizden biri haline gelmekte. Reyhan Tutumlu da V?s?at O. Bener eserlerini titizlikle, neredeyse i?neyle kuyu kazar gibi inceleyebilmek i?in anlat?bilimin temel kavramlar?n? se?mi?. Bununla da kalmam??, ger?ek bir d?n??t?rme i?ine giri?mi? ?hem kuram? hem de yap?t??: Bener?in yap?tlar?ndaki birinci tekil ?ah?s kullan?m?n?, bu kullan?m?n yap?tlar?n otobiyografik ?zelliklerine referans olup olmad???n?; anlat?n?n temalar?n?n, karakterlerin, anlat? ya da ?yk? zamanlar?n?n V?s?at O. Bener?in ger?ek ya?am?yla ili?kide olup olmad???n?, ?yleyse nas?l bir ili?kide olabilece?ini sorguluyor Reyhan Tutumlu. Bu noktada anlat?bilimin, anlat?n?n temel mekanizmalar?n? dilin kal?plar? ve bu kal?plar?n ?zerinden nas?l i?letildi?ini inceleyen bir yakla??m olarak an?lmas?n?n yan? s?ra, sadece yap?n?n i? ili?kilerini masaya yat?rmas? nedeniyle sonradan da d?n???me u?ram?? teorik yakla??mlardan bir tanesi oldu?unu, asl?nda kadim form/i?erik tart??malar?n?n da bir par?as? oldu?unu hat?rlamak gerek. ?zellikle Rus Bi?imcileri?nin anlat?bilim konusunda bi?ime ve i? yap?ya yapt?klar? vurguyu hafifleten Mikhail Bakhtin?i ya da bu vurguyu ortadan kald?ran Roland Barthes?? da. ??nk? Reyhan Tutumlu?nun anlat?bilimi bu y?nde T?rk?ede i?levsel hale getirerek, yap?tlar?n i?inden d???na do?ru bir ??k?? bulu?u, yazar?n ger?ek kimli?i ile yap?tlar? aras?ndaki ili?kiyi ger?ek ki?ilere (V?s?at O. Bener?in kendisine, yak?nlar?na) dan??arak ara?t?rmas?, edebiyat (ya da genel anlamda sanat) ile ya?am?n birbirinden klasik ?a?lar boyunca ayr? tutulmu? olan alanlar?n? yeniden kuramda ve pratikte bir araya getirmeye ?al??t??? anlam?na geliyor.

Bu soru edebiyat analizinin en can al?c? sorusu. Ne anlama, hangi anlamlara gelebilece?ini ara?t?rmak bile ?zellikle T?rk?ede edebiyat?n g?ndelik ya?amdan, politikadan ya da toplumsal alan?n korundan ay?klanmas? s?recini tersine ?evirme u?ra??nda yeni bir ad?m anlam?na geliyor. Tutumlu?nun anlat?bilim tekni?i bu a??dan olduk?a cesur bir kuramsal tavr? ortaya koyuyor: Ger?e?i, ger?e?in olas?l?klar?n?, yans?malar?n?, d?nyaya ait olan ?eyi do?rudan arama cesareti. Hem de T?rk?enin en zevkli ama dikenli d?nya bah?esi olan V?s?at O. Bener?in yap?tlar?nda.


Yazar gibi yazard?...

A. ?MER T?RKE?


10/06/2005

Ge?en hafta i?inde V?s'at O. Bener'i kaybettik. Nerdeyse elli y?ll?k edebiyat ya?ant?s?n? g?r?nmek, ?ne ??kmak, sevilmek, anla??lmak, pop?ler olmak kayg?lar?ndan uzak ge?iren bu b?y?k ustan?n yap?tlar? gibi ?l?m? de sessizlikle ku?at?ld?.

Ge?en hafta i?inde V?s'at O. Bener'i kaybettik. Nerdeyse elli y?ll?k edebiyat ya?ant?s?n? g?r?nmek, ?ne ??kmak, sevilmek, anla??lmak, pop?ler olmak kayg?lar?ndan uzak ge?iren bu b?y?k ustan?n yap?tlar? gibi ?l?m? de sessizlikle ku?at?ld?. Oysa Bener, dili, ?slubu, kurgusu ve yazarl?k duru?uyla hik?ye ve romanc?l???m?z?n en ?zg?n isimlerinden birisiydi.50 ku?a??ndand? Bener; edebiyat d?nyas?na 1950'de New York Herald Tribune gazetesi ile Yeni Istanbul gazetesinin ortakla?a d?zenledikleri ?yk? yar??mas? i?in yazd??? 'Dost' adl? hik?yesiyle ad?m atm??, ilk kitab? Dost'u 1952, Ya?amas?z'? 1957'de yay?mlam??t?. Bir s?re hik?yecili?e ara verdi. Ihlamur A?ac? (1962) ve ?pin Ucu (1980) sahnelenmek i?in yaz?lm??
oyunlard?. 1984'te Buzul ?a??n?n Vir?s? ile heyecan uyand?ran bir giri? yapt? roman alan?na. Uzun bir aradan sonra Siyah-Beyaz (1993), M?z?kal? Y?r?y?? (1997), Kara Tren (1998) ve Kapan (2001) kitaplar?yla yeniden hik?yeye d?nd?. Bu d?neme Bay Muhannit Sahtegi'nin Notlar? (1991) roman?yla Manzumeler (1993) adl? ?iirlerini de s??d?rm??t?.Uyumsuz, huysuz ve huzursuz

50'li y?llarda T?rk edebiyat?nda h?kim e?ilim toplumsal sorunlar?n dile getirilmesiydi. Anlat?mda a??rl?kl? olarak ger?ek?ilik tercih edilmi?, bir k?s?m yazarsa sorunlar?n bireydeki yans?malar?n? dile getirmek i?in farkl? anlat?m aray??lar?na girmi?lerdi. Bu aray??ta modernizmin ve varolu??ulu?un etkileri g?r?l?r. Modernist esteti?in ve varolu??ulu?un hem i? hem d??, hem zihniyet hem yeni ifade imk?nlar? anlam?ndaki etkileri edebi metinlere bireyin i? d?nyas?na a??rl?k veren, 'bilin? ak?m?' ya da i? monolog teknikleriyle yaz?lan hik?ye ve romanlarla yans?m??t?r. Elbette meselenin ayd?n psikolojisine, ayd?nlar?n Cumhuriyet'in gidi?at?ndan duyduklar? hayal k?r?kl?klar?na uzanan ihmal edilemez boyutu da var. Kimilerinin 'bunal?m edebiyat?' adland?rmas?na ra?men, bu ak?m i?erisinde roman kahramanlar? d?? ?evreden ne tamamiyle yal?t?lm?? ne de d?nyalar? ki?isel duygularla s?n?rlanm??t?r; tersine, toplumsal ger?ekler ve toplumsal ele?tiri apa??k ortadad?r.

V?s'at O. Bener, i?te bu tarz bir anlat?m? benimseyen yazarlar aras?ndayd?. Hik?ye ve romanlar?n?n ?o?unda benzer bir anlat?c? ??kar kar??m?za; art?k orta ya? s?n?rlar?n? ?oktan geride b?rakm??, neleri yitirdi?ini bilen, bu nedenle biraz ?fkeli, biraz k?rg?n ama s?r?p giden hayatla ili?i?ini kesmeyen, mesela ila?lar?n? aksatmayan, ge?im hesaplar? yapan, ev i?leriyle u?ra?an, uyumsuz, huysuz ve huzursuz bir tiptir o. Dili, uyumsuzlu?unun fark?nda olan bireyin zaman zaman ?fkeli, kimi zaman k?r?k, ?o?unlukla hem kendisine hem topluma kar?? ac?mas?z i? dildir. Orhan Ko?ak'?n ifadesiyle, "Bener'de i?sellik, s?zgelimi bir Anatole France'?n o yat??m??, asude i?selli?i de?ildir. Ki?inin s?rekli kendini yoklamas?yla kurulan bir azap
odas?d?r bu: (...) S?rekli kendine y?neltti?i sald?r?larla, kendinde hi?le?tirdi?i ?eylerin b?rakt??? bo?lukla a??l?yordur i? mek?n."

Bener, bireyin d?? d?nya kar??s?nda huzursuz ve uyumsuz i? mek?n?n?, tutku ve ac?lar?n?, korku ve nefretlerini, ?at??ma ve ?eli?kilerle ?r?lm?? ruh h?lini sergileyebilmek i?in uzun i? monologlara dayal? bir 'bilin? ak???' tekni?i kullanm??t?. Se?ti?i bu anlat?m tekni?iyle bireyin zihnindeki d???nce s?re?lerini tam da oldu?u gibi, yani ?ekilsizli?i, karma??kl???, tamamlanmam?? ve ?eli?kili h?lleriyle yans?t?rken, do?rusal bir mant?k ?zerine kuruldu?u i?in d???ncenin yap?s?n? dolays?z bi?imde yans?tamayan dilbilgisi kurallar?yla elbette ?at??acakt?. Bu nedenle kendine ?zg? bir dil yaratm??t?r; s?ss?z, sade, anlatmak istediklerini eksiksiz anlat?rken gevezeli?e hi? ka?mayan ekonomik bir dil. Sadelik, yazar?n dile ili?kin titizli?i ile ilgili. Hi?bir fazlal??a tahamm?l? yok sanki; ?yle ki, bazen bir kelimeyi bir c?mle geni?li?inde kullanm??t?r. Bir al?nt? ile ?rnekleyelim:

"Metin g?r?n?rlerde yok. Alkol komas?na girmi?tir! Sorgulama fasl? bitse de, iyice anlasak olan? biteni. A??k?a korkutmaca. Muhalefet Lideri'nin ucundan kenar?ndan, belki de, dostlar al??veri?te g?rs?n niyetine ba?latt??? bi?imci, yokumsu homurtular? bile susturacaklar. 'Hayvanlar? Koruma Derne?i' ?yesi olsam bari. Kitaplar?m?n b?y?k bir b?l?m?n? yakm??t?m sobada, gece yar?lar?n? bekleyerek. ??yerindeki masam?n kilitli g?z?n? a?m??lar. Anahtar zor d?nd?, bunda bir i? var. Ne okuyordum o zamanlar? 'Ahuramazda B?yle Dedi.' Salaklar! Ne bulacaklar?n? san?yorlard?? Yasad??? ?rg?t ?yelerinin adlar?n? m?? Zarflar?ndan ay?klanm?? y???nla mektup ge?medi ellerine tutukland???m g?n. Sevindim. Oysa ne kalacakt? onlardan ba?ka, ?l?mle y?z g?z olaca??m yaln?zl?k ?a??na? P?si'ci?im, k?rb?y?k ay?c???m, okur okur, i? ?eker, g?l?mser, ba? sallar, arada bir kataraktl? g?zlerin dalar, sulan?rd?"

Ama hepsinden ?nemlisi, t?pk? Dostoyevski'nin Yeralt?ndan Notlar roman?nda kulland??? i? monologlar?n diyalojikli?i gibi, V?s'at O. Bener'in dili de, i? monologlarla verilmesine ra?men, roman ki?ilerinin farkl? ahl?ki ya da ruhsal konumlar?n? ve eylemlerini ayn? c?mle i?erisinde aktaran, insan?n d???nce ve davran??lar?n?n e? zamanl?l???n?, ?o?ul yap?s?n? ortaya koyan diyalojik bir dildir.

Bener ?slubu

Hik?ye ve romanlar?nda oto biyografik kesitler bulabilirsiniz... Bir s?yle?isinde "Ciddi bi?imde vakan?vislik i?in gerekli notlar?m yok, ama belle?ime olduk?a g?veniyorum" diyen Bener, anlat?lar?ndaki bu ya?anm??l?klar? yads?maz zaten; "Pek vurucu noktalar vard?r, onlar? notlar?mda oldu?u i?in kullanm???md?r, ama geri kalan? b?y?k ?l??de ya?anm??l??a dayal?d?r. Ya?ayamad???m, bir bak?ma ya?amay? tasarlayamad???m ?eyleri kolayca yaz?ya d?kemedim. Ya?amad???m ?eyleri pek iyi yazam?yorum galiba. ?imdi vakan?vislik derken de, tabii tan?k oldu?um ?eyleri de ilgin? noktalarda, belli nirengi noktalar? olarak yaz?lar?mda, ?yk?lerimde kullanm???md?r." Ancak deneyim ve an?lar? hik?yeden hik?yeye, romandan romana
ard???k bir s?ra izlemedikleri gibi, hik?ye ve romanlar? yazar?n hayat?na dolays?z bir ge?i? de vermezler.

Anlatmay? sever ama hik?ye etmez; ba?kas?na de?il, sanki kendisine anlat?yor gibidir. Zaman? yazmaya ba?lad??? bir anda hayat?n herhangi bir yerinden kavrar, olaylar kronolojik bir s?rada ilerlemez, olup bitenleri bilincinde yans?d??? gibi, bilin? ak???n? izletecek bi?imde, kendisini an?lar?n yank?lar?na b?rakarak nakleder; "Bir yeniye, bir eskiye g?t?r??. Sizin beyninizde de birtak?m yank?lanmalar oluyor, kendi ya?am?n?zla, gen?li?inizle veya ya?l?l???n?zla bir paralellik kuruyorsunuz". Ancak eski ve yeni aras?ndaki uzakl?k, ya?amak i?in kalan zaman?n giderek k?salmas? her anlat?s?n? giderek koyu bir g?lge gibi ?rtecektir. Anlat?c?n?n bilincinde ge?mi?ten ?imdiye kadarki b?t?n zamanlar tek bir anlat? an?nda b?t?nle?irken, zaman b?t?n
a??rl???yla ??ker ?zerimize. Anlat? bir yandan ge?mi?e dair renkli, co?kulu ve canl? an?larla ayd?nlan?r, hemen ard?ndan o ayd?nl?k yerini grisi olmayan bir karanl??a b?rak?r. Elbette bir hik?yesi vard?r. Mesela, Buzul ?a??n?n Vir?s?'nde ta?rada mal m?d?rl??? yapan Topal Osman'?n doktorun kar?s?yla ya?ad??? a?k?, dedikodular ve siyasi tercihleri nedeniyle ba??n?n derde giri?ini, mahkeme sahnelerini, Ankara'ya d?n?p bir i?e yerle?mesini ve ya?l?l?k y?llar?n?, Bay Muhannit Sahtegi'nin Notlar?'nda ise ya?l? bir adam?n dar bir ?evrede s?rd?rd??? ili?kilerini anlat?r. Ama anlat?lar ne Osman'?n ne de Muannit Sahtegi'nin ge?ip giden hayatlar?na odaklan?r. Olay ?rg?s?n? ?ok gev?ek, roman kahramanlar?n?n hayatlar?ndan b?l?k p?r??k kesitler verecek tarzda kurgulam??t?r Bener. Bu savruklu?un arkas?nda ?ok titiz bir ?slup?uluk gizlenmi?tir; her s?zc???, c?mleyi, d???nceyi, duyguyu ve olay? vermek
istedi?i b?t?nl??e uygun bi?imde titizlikle se?mesini sa?layan ?d?n vermez bir ?slup?uk...

Klasik anlat?m geleni?inin d???na ka?an, bir anlat?c?n?n zihnine odaklanan ama bireyi ?ne koydu?u hik?yelerinde toplum ve birey aras?ndaki ?at??may?, toplumsal meseleleri yakalamay? da bilen Bener, trajikle komi?i, komikle traji?i ironik anlat?m?yla birle?tirmi?tir. Roman ki?ileri ise kendilerinden hesap sormas?n? bilen, kendinden oldu?u kadar d?nyadan da sorumlu olan, bireysel ahl?klar? yetersiz kald??? anlarda yukar?da vurgulad???m ac?mas?z i? hesapla?malara savrulan insanlard?r. Ama bu i? hesapla?malar ar?nmac?, a?lak ve kolayc? bir tav?r de?ildir. Veysel ?ng?ren'in ifadesiyle "Bu, insani olan?n a???a ??k???d?r." Nitekim, Topal Osman, Buzul ?a??n?n Vir?s?'nde sava?a isyan ederken "Altta kalan?n can? ??ks?n ?ark?n?n k?s?r
d?ng?s?ne hep birlikte katk?m?z?n aymazl???na, bireysel, d?nek mutlulu?umuzun soysuzlu?una, bile bile k?rl???m?z?n s?k?lmazl???na bo?alar gibi k?z?p, ??lg?na d?nsek de, elleri b??r?nde kalakald???m?z i?in bo?ulmal? de?il miydik h??k?r?klara?" diye soracakt?r kendisine; "timsahsam, s?r?ngensem, bu pu?tlu?umun, ikiy?zl?l???m?n ayr?m?nday?m, katalavis!"


V?s`at O. Bener


http://www.iletisim.com.tr

Biyografi

1922 y?l?nda Samsun?da do?du. ?lk, orta, y?ksek ??renimini Anadolu?nun ?e?itli y?relerinde tamamlad?. 1941-1978 d?neminde kamu kesiminde g?rev yapt?. 1979-1992 d?neminde bir sendikan?n dan??manl???n? y?r?tt?. ?imdi emekli. 1950 y?l?nda New-York Herald Tribune gazetesi ile Yeni ?stanbul gazetesinin ortakla?a d?zenledi?i ?yk? yar??mas?na kat?ld?. Dost adl? ?yk?s? dikkat ?ekti. 1950-1957 d?neminde yazd??? ?yk?leri genellikle Se?ilmi? Hik?yeler, Varl?k, Yeditepe dergilerinde yay?nland?. Bu ?yk?lerden bir b?l?m? Dost ad? alt?nda (1952); bir b?l?m? Ya?amas?z ad? alt?nda kitapla?t?r?ld? (1957). 1962 y?l?nda ilk oyunu Ihlamur A?ac? bas?ld?, oyun T?rk Dil Kurumu?nun 1963 y?l? tiyatro arma?an?n? ald?. 1977 y?l?nda 29 ?yk?s? yine Dost ad? alt?nda, tek cilt halinde bas?ld? (2. bask?). ?yk?lerinden, Dost Frans?zca?ya; Batak Almanca?ya; ?lki ?ngilizce?ye ?evrildi; ?eviren William Hickman, yazar hakk?nda bir inceleme yaz?s? da yay?nlad?. ?yk?leri, yabanc? ve T?rk antolojilerinde yerald?. Dost, 1986 y?l?nda, kitaplar?na girmeyen ?yk?lerini de i?ermek suretiyle yeniden bas?ld? (3. Bask?). Yazar?n ikinci oyunu ?pin Ucu, 1980 Abdi ?pek?i Arma?an??n? bir ba?ka yazar?n yap?t?yla payla?t?. Daha sonra bu oyun da kitapla?t?r?ld?. ?lk roman? Buzul ?a??n?n Vir?s? 1984 y?l?nda bas?ld?. ?kinci roman? Bay Muannit Sahtegi?nin Notlar? 1991 y?l?nda bas?ld?. ?leti?im?de 1993?de Ihlamur A?ac?, Siyah Beyaz; 1994?de Manzumeler adl? kitaplar? yay?nland?. Siyah Beyaz 1993 Yunus
Nadi, 1993 Sedat Simavi Vakf? ?d?llerine ortak oldu.

 

Yazarlar?n Yazar?: V?s?at O. Bener

Hasan Uygun

"SONRASIZLI?IN BUHRANINDA B?R YAZAR"

                ?Mutluluk, bilin? susuncaya de?in, belle?inden avuntu ??karabilenlere ?zg? olsa gerek.?  Siyah-Beyaz / V?s'at O. Bener


?ok gezen mi ?ok bilir, ?ok okuyan ya da ya?ayan m??

Bu veya bunun gibi kli?e bir soruyla s?ze ba?lamak belki biraz abes ka?acak biliyorum, ama birikimli bir insan? tarif ederken, hayat deneyimini nas?l edindi?ini ??renmek i?in de bu soru ka??n?lmaz olarak g?ndeme geliyor. Hayat?nda do?ru d?r?st bir ?ey okumam??, hatta okuma-yazmas? bile olmayan, ?mr? boyunca ya?ad??? yerin s?n?rlar?n? a?amam?? ya?l? bir insan?n da birikimi, an?lar? vard?r; d?nyan?n d?rt buca??n? gezmi?, boyunca kitaplar devirmi?, deyim yerindeyse sakal?n? de?irmende a?artmam?? insan?n da.

Ne s?ylendi?i, nas?l ortaya konuldu?u ayr? meseledir, ama edebiyat her ?eyden ?nce bir birikim i?idir ve her hayat birikimimin bir de?eri vard?r. ?ster birikimini do?adan, hayattan edinmi? olsun isterse de kitaplardan; insan?n ya?ad??? d?nyay? sanatla yorumlay??? yeni bir ?ey de?ildir. Medeniyet s?rd?k?e de sanat hep var olacakt?r.

??kinci Yeni'nin ilk hik?yecisi?
?ok gezen, ?ok okuyan ve ?ok ya?ayan bir insan?n elbette di?erlerinden fark? vard?r. Edindi?i hayat tecr?besi, hele payla??labilir bir nitelik kazan?yor ve sanat yoluyla ortaya konuluyorsa, hem kendini sa?altmas? hem de ba?kalar?na yol g?sterici olmas? a??s?ndan ?nemlidir. Yol g?stericilikten kas?t, illaki bir ama? sahibi olmakla ilgili de de?ildir asl?nda. Kendi do?all???nca, bir nehrin hep ayn? mecrada akarken etraf?n? a??nd?rmas?, y?zeyi de?i?tirmesi, ama ?te yandan da hayat sa?mas? gibi. Bazen de ?l?m. ?iddeti, onu do?uran besleyen kaynaklarla ilgilidir. Ne kadar dolmu?sa o kadar da co?maya, tehlikeli olmaya meyillidir.

Tehlikeli Oyunlar'? severiz, ama tehlikeli insanlarla hi?bir zaman i?imiz olmad?. Tam tersine, daha katlan?labilir bir d?nyay? hem kendileri hem de di?erleri i?in isteyen, varolu?unu ?zg?rce ger?ekle?tirmekten ba?ka bir ?abas? olmayan, t?rnak i?inde ?bilge? insanlard?r anlamaya ?al??t?klar?m?z.

V?s'at O. Bener'den bahsediyorum tabii ki. Bilge Karasu'dan, Yusuf At?lgan'dan, Sevim Burak'tan, k?sacas? ?nemli bir s??ramay? ger?ekle?tirip edebiyat?m?z?n varolu??u damar?n? olu?turan, besleyen, b?y?ten ku?aktan. 1950 ku?a??ndan g?n?m?ze, eserlerinde varolu??u?un izini s?rd???m?z baz? yazarlar? inceliyoruz bir s?redir MaviMelek'te. Bizce, Enis Batur'un, ??kinci Yeni'nin ilk hik?yecisi?(1) olarak tan?mlad??? V?s'at O. Bener de bu ku?a??n temel ta?lar?ndan biridir. S?z?n buras?nda Radikal Kitap'taki yaz?sjhhggv rdeszz<<?nda Semih G?m??'?n,(2) Jale ?zata Dirlikyapan'?n kitab?ndaki se?imine itiraz?n? da g?ndeme ta??mak yerinde olacakt?r. Kabu?unu K?ran Hik?ye - T?rk ?yk?c?l???nde 1950 Ku?a??(3) isimli kitab?nda Jale ?zata Dirlikyapan, 1950 ku?a??ndan baz? hik?yecileri inceleyerek ?yk?c?l???m?z?n ?nemli bir dinami?ine i?aret etmektedir. Ancak bu kitaptaki yazar se?imi bir itiraz?, tart??may? da g?ndeme getiriyor. Sait Faik 1950 ku?a?? ?yk?c?s? m?yd?? G?m??'e g?re ?Sait Faik'i bir ba??na b?rakmak daha do?ru?dur.(4) Ne ki bu ?al??mada V?s'at O. Bener, Ferit Edg? ve Leyl? Erbil'in ?ne al?nmas?, 1950 ku?a??n?n karakteristi?ini daha iyi ifade ederdi ?nerisine de kat?lmamak elde de?il. Semih G?m??'?n de 1950 ku?a??n?n isim listesinin ba??na oturttu?u V?s'at O. Bener, g?steri?ten uzak, ?ne ??kmay? sevmeyen m?tevaz? yap?s?yla ve aradaki uzun soluklu molalar?na ra?men dile ve metnin kurgusal yap?s?na getirdi?i yeniliklerle, ku?a??yla birlikte g?n?m?z? de etkileyerek bir ?nc? olmay? s?rd?r?yor. Cevat ?apan'?n da dikkat ?ekti?i gibi, Bener i?in, ?1959-1978 aras?, b?rokrasi ?ark?n? d?nd?rme ?abalar?nda bo?uldu?u, di?liler aras?nda ezilmemek i?in olanca g?c?yle didinip durdu?u?(5) y?llard?r, ve 70'li y?llar?n sonunda Yaz? dergisinde yay?mlanan ?Biraz da A?la Descartes? ?yk?s?yle d?ner yaz?n ya?am?na. 1980'li y?llardan sonra ise Buzul ?a??n?n Vir?s?, Bay Muannit Sahtegi'nin Notlar?, Siyah-Beyaz, M?z?kal? Y?r?y??, Kara Tren ve Kapan'la yeniden g?ndeme gelerek kendisi gibi ?suskun bir yazar i?in tam bir patlama an??(6) yarat?r.

??? konu?malar?yla daha derli toplu, daha titiz bir Sait Faik?
Biraz gerilere d?nersek, 1950 y?l?nda, ?Dost? adl? ?yk?s?yle New York Herald Tribune ve Yeni ?stanbul gazetelerinin d?zenledi?i D?nya Hik?ye M?sabakas?'nda d?rd?nc? olarak dikkat ?eken V?s'at O. Bener, hen?z 28 ya??ndad?r ve o d?nemde hayat?na yeni bir y?n ?izmeye ?al??maktad?r. Daha sonraki ?? y?ll?k zaman dilimine ise ikinci bir evlili?i, tutukluluk ve cezaevi d?nemiyle k?demli y?zba?? olarak atand??? Siirt'te ?? ayl?k g?revinin ard?ndan askerlikten istifas?n? s??d?r?r.

?nce (zorunlu da olsa) ?ok gezen taraf?ndan bakmak gerekirse, askerlik g?revinden istifa edip Ankara'ya yerle?ene kadar, T?rkiye'nin bir?ok yerini gezmi? bir yazard?r V?s'at O. Bener. Dik kafal? bir ??retmen olan babas? Mustafa Ra?it Bey, atand???, s?r?ld??? g?revler veya i?siz kald??? d?nemlerde ?al??abilmek i?in ailesini de s?r?kler pe?i s?ra. Nitekim 1922 y?l?nda Samsun'da do?ar V?s'at O. Bener. 1928'de ise babas?n?n i?i nedeniyle ailece K?br?s'a ta??n?rlar. ?lkokula da K?br?s'ta, ?ngiliz Koleji'nde ba?lar. Buradaki k?sa s?reli ikametin ard?ndan annesi Mediha Han?m ve karde?i Erhan'la birlikte Amasya'ya dedesinin yan?na giderler. Burada yakla??k olarak bir y?l kal?r. ?lkokulu 1932 y?l?nda Erzincan'da bitirir. Ard?ndan Bursa'ya ta??n?rlar. 1935 y?l?nda ise, yine babas?n?n g?revi nedeniyle bu kez Sivas'ta bulurlar kendilerini. Ortaokulu Sivas'ta bitiren Bener, 1936 y?l?nda Bursa I??klar Askeri Lisesi'ni kazanarak ailesinden ayr?l?r. 1939 y?l?nda ise alt? ay Kayseri'de staj yapar. 1941 y?l?nda Kara Harp Okulu'ndan birincilikle mezuniyet; ard?ndan Edremit, Dikili ve Bergama'da ge?en ilk g?rev y?llar? ile ilk evlilik V?s'at O. Bener'in hayat?na ard? ard?na eklenirken T?rkiye de 1950'li y?llara dayan?r. ?lk ?ok partili se?im, Demokrat Parti iktidar?, cumhuriyet devrimlerini ilk a??nd?rma giri?imleri ve nihayetinde uluslararas? anla?malar?n gere?i olarak yurt d???na ilk asker g?nderimi. Kore facias? ve ayd?nlar?n itirazlar?. Ard?ndan gelen sans?r, bask? d?nemi. Se?imle i?ba??na gelmi? bir partide boy g?steren fa?izan e?ilimler. Takipler, sorgular, g?zalt?lar, tutuklamalar?

Burada biraz daha d?nemin ko?ullar?ndan bahsetmek yerinde olacakt?r. B?y?k bir y?k?m?n ard?ndan, hem k?lt?rel hem de siyasi a??dan kendine y?n bulmaya ?al??an bir ?lkede, ard? ard?na gelen devrimler, ya?anan sosyal de?i?im, Bener ailesinde de yank?s?n? bulur ku?kusuz. Ancak ayd?nlanman?n, bat?yla giri?ilen siyasi k?lt?rel ili?kinin bireylerde yaratt??? beklenti, Demokrat Parti iktidar?yla ters y?z olunca bir s?re sonra ayn? umutsuzluktan, hatta bask?dan Bener ailesi de nasibini al?r. Oysa askeri lise s?ralar?nda, Atat?rk'?n ?l?m haberi al?nd???nda ?istisnalar hari? h?ng?r h?ng?r a?lam??t? koca s?n?f. Koca ?lke a?lam??t? neredeyse. Peki ne olmu?tu da topla t?fekle kovulan emperyalizm, davul zurnayla kar??lanm??t? ?ok k?sa s?re sonra ve neden 1960 darbesini ?devrim? olarak niteler 1950 ku?a??? Tabii ?ok y?nl? ve siyasal a??dan bir T?rkiye tahlili gerektirdi?i i?in bu sorular?n yan?t?n? konunun uzman? ara?t?rmac?lara b?rakmak yerinde olacakt?r; ancak V?s'at O. Bener'in tutumuna benzer bir tutumu Bilge Karasu'da da g?rmekteyiz ki bu da d???nd?r?c?d?r.

D?nemin T?rkiye'sinde siyasi a??dan b?y?k ?alkant?lar ya?an?rken, asl?nda edebiyat a??s?ndan da b?y?k geli?meler, k?kl? de?i?imler ya?an?yordu. Cumhuriyetin ilk y?llar?na tan?k olmu? ve daha sonra 1950 ku?a?? olarak an?lacak baz? yazarlar, Tanzimat'la ba?layan edebiyat ser?venimizi de ba?ka bir mecraya ta??rlar.

Yenilik?ili?in, deneycili?in, yeni bir dil olu?turman?n kap?s?ndaki bu yazarlardan biri de V?s'at O. Bener'di ku?kusuz. ?Konular?, insanlar?, olaylar?yla daha se?meci bir Memduh ?evket; anlat?m?yla, i? konu?malar?yla daha derli toplu, daha titiz bir Sait Faik?ti o.(7) Toplumun ?nemli badireler atlatt??? ?alkant?l?, sanc?l? d?nemlerde sanatta da olumlu veya olumsuz bir s??rama an? ya?and??? bilinen bir ger?ektir. T?rkiye a??s?ndan bak?ld???nda bu olguya, ?zellikle 50'li ve 70'li y?llar ile 1980 sonras? d?nem incelenmeye de?erdir.

Bir g?n unutulaca??n? bile bile yazmak...
?lk ?yk?lerinden son kitab? Kapan'a gelinceye de?in V?s'at O. Bener'in yazd?klar? hep bir tart??man?n konusu oldu. Siyaset kayg?s? g?tmeden olgulara yakla??m?ndaki soyutluk ve karakter(ine)lerine y?kledi?i karamsarl?k genellikle yad?rgand?; ?bunal?m? ve ?ka???? edebiyat? yaftas?yla baz?lar?nca eserleri yerlere ?al?nd?. Ama kendi ku?a??yla birlikte ard?ndan gelecekleri de derinden etkiledi ve her zaman edebiyat/sanat?n (ba?kenti) kalbi oldu. Edindi?i dostluklarla, olu?turdu?u ortamla, geli?imine katk?da bulundu?u yazarlarla -ki?isel yaz?n yolculu?unu ask?ya ald??? d?nemlerde bile- hep bir ad?m ?nde durarak ?yazarlar?n yazar??(*) oldu. Daha sonra ?nl? birer yazar ve  ele?tirmen olacak iki gen?, iki yedek subay onun evinde hafta sonlar? bir araya gelip t?m co?kunluklar?yla edebiyattan dem vurdu. Tiyatrodan, sanattan konu?uldu. Ba?ka dostlar da girdi hayat?na; Cevdet Kudret, Erdal ?z, Salim ?engil, Turgut Uyar, Nezihe Meri?, ?zdemir Nutku, Sevgi Nutku (Soysal), ?lhan Berk, B?lent Arel, Can Y?cel, Bilge Karasu, ?ahat S?tk?, Leyl? Erbil, Mehmet ?nat ve ?i?dem Sel???k gibi? Cevat ?apan'?n sayd??? bu isim listesinde(8) O?uz Atay ba?tad?r tabii. O?uz Atay'? V?s'at O. Bener'le tan??t?r?rken, ?apan'? da Bilge Karasu tan??t?r?r.

O?uz Atay ve Cevat ?apan'?n askerlik nedeniyle bulunduklar? Ankara'da, her hafta sonu V?s'at O. Bener'in evinde bir araya gelip ?evirdikleri tiyatro metinleri ?zerine konu?malar?, O?uz Atay'?n Pazar Postas?'ndaki maceras?? Bu d?nemlerde iki ?yk? kitab? (Dost, Ya?amas?z) yay?mlanm?? bir yazar olarak edebiyattaki konumlan???yla yerini sa?lamla?t?rm?? bir yazar profili ?izer V?s'at O. Bener. Ama hayat?ndaki ?alkant?lar, ikinci evlilikte bulamad??? huzur ve d?nemin siyasi ve ekonomik ko?ullar? bir s?re aktif anlamda edebiyattan uzakla?t?r?r onu. S?k?c? ve kuralc? memuriyet hayat?, asl?nda en ba??ndan itibaren yazd?klar?n? ink?r eden, ?abas?n?n anlams?zl???n? bilen, sonras?zl???n buhran?ndaki bir yazar i?in ?a??rt?c? da de?ildir. Belle?imize kaz?nan/kaz?t?lan ??-be? isim d???nda tarihin ??p tenekesinin ???t?c?l???n? bilen her birey gibi, her t?rl? ?aban?n da anlams?zl???n?n fark?ndayd?. Bireyin ?zg?rce varolu?unu ger?ekle?tiremedi?i her yerde eksik bir hayat?n ya?anaca??n? bilen, belki de bu y?zden susmaya ?al??an biriydi. V?s'at O. Bener'in dili, edebiyatta suskunun da dilidir ayn? zamanda. ?lmek istedi?i halde ?lmeye bile mecali olmayan? At?ld??? varolu?ta bulant?n?n, bungunlu?un y?k?n? hep duyumsayan. Bener, yazma (belki de susku) nedenlerini sorgularken alabildi?ine samimi ve ger?ek?idir de. 1996 tarihli D??ler-?yk?ler dergisinin ikinci say?s?nda ?yk?c? ?zcan Karabulut'un ger?ekle?tirdi?i r?portajda, ?Bitli ?air? isimli ?yk?s?nden bir b?l?mle ??yle yan?t vermektedir: ?Ka??n?lmaz unutulu?un burgac?ndan kim kurtarabilmi? yakas?n??? Evet, kim kurtarabilmi? ki, varolu?unun kaderine isyan etmemi?tir. Bir g?n unutulaca??n? bile bile yazmak...

Buna ra?men yazm?? bir yazard?r V?s'at. O. Bener; ne ?ok gezen ne ?ok okuyan ne de ya?ayan taraf?ndan, tan?kl???n?n fark?ndayd? sadece. Bir ?mre tan?k olmak, kendi hayat? da olsa insan?n, payla??lmas? zorunlu bir y?kt?r. Mademki deneyimlerin ?zerine in?a ediyor insan hayat?n?, do?ru veya hatal? da olsa her deneyimin bir de?eri vard?r. Otobiyografi tan?m?yla da kesi?en ?yk?/romanlar?nda, yazar?n ger?ek hayat?yla ?rt??en bir?ok noktaya, do?rudan anlat?ma, ger?ek isimlere ra?men, kurgusal boyut hep ?n plandad?r ve yazar?n biyografisiyle ha??r ne?ir olmayan bir okur i?in de kafa kar??t?r?c?d?r. T?pk? hayat?ndaki gelgitler gibi, eserlerindeki anlat?c? karakter de bu gelgitler, sal?n?mlar aras?nda i?inde bulundu?u andan hayat?n?n farkl? d?nemlerine gidip gelmekte, kronolojik bir ak??tan (hayat hik?yesinden) ?srarla ka??nmaktad?r. Ele?tirmenlerin de de?indi?i gibi, ?Denetimli bir bilin? ak????d?r Bener'in eserlerinde s?z konusu olan. ?lk an?msanan andan/ya?tan en son bulunulan duruma/ya?a kadar s?ral? bir ak??la de?il bilin?le par?alanm??, da??t?lm??, bir yapboz gibi ba?? sonu ortas? aras?nda gidilip gelinen, ilmekleri ?apraz at?lm?? ve ?a?r???mlara yaslanan yap? onun metinlerine katt??? ?nemli bir ?zg?nl?kt?r.

Yapbozu and?ran metin yap?s?
V?s'at O. Bener'in metinlerinde (Kapan'daki baz? ?yk?leri ayr? tutarak) anlat?lan tek bir hik?yedir asl?nda. ?zellikle bir ??leme olarak kabul edilen Siyah-Beyaz, M?z?kal? Y?r?y?? ve Kara Tren'de bu durum ?ok daha belirgindir. Fakat burada da olaylar?n geli?im s?ras?ndan ya?an?lana, hissedilene, an?msanana dair her ?ey par?a par?ad?r. Her biri ayr? bir k??ede. Her hik?ye par?as? ucu a??k bir zincir gibi. ?b?r u? yakalan?ld???nda kolayca eklenebilen.
Tabii bu par?alar?n her birinden sadece birer tane yok. Baz? par?alar? de?i?ik yap?lar?n i?inde tekrar g?rmek m?mk?n. Mesela, Kara Tren'in ayn? adl? ?yk?s?ndeki ?u par?ayla, ?Ev sahibiyle zor anla?abildik. Somyam? koyduk. ?ar??dan pamuk yatak, ?ar?af ald?k, bir de ?rt?. Emir erim akrebe kar?? cibinlik sal?k verdi. Tavandan atlarlarm?? uykudayken. Somyam?n ayaklar?na da suluk konuldu. Me?er odalarda yat?lmazm??. Damlarda yat?l?rm?? sonra ??reniyorum.?(9) Siyah-Beyaz'?n ?Bisiklet? ?yk?s?ndeki ?u par?a: ?Geldi?im ilk g?nler, g?? bela bir oda kiralam??t?m. Akrepten korunabilmek i?in karyolam?n ayaklar?na i?i su dolu kaplar koymam? sal?k vermi?lerdi, bir de cibinlik, -atlarm?? tavandan akrep- bo?uluyordum s?caktan.?(10)

Ayn? ?ekilde Siyah-Beyaz'?n ?Tuzak? ?yk?s?ndeki ya?l? adam?n, k???k bir k?z ?ocu?uyla kurmay? hayal etti?i ili?kide, kendisine isnat edilebilecek su?un korkusuyla k?buslar g?rmesi gibi, M?z?kal? Y?r?y??'?n ilk b?l?mlerinde de benzer bir ruh haline yer verilmektedir: ?Ama, ben birden duralad?m. Ya?l?lar?n ?ocuklara sark?nt?l?k etti?i ?yk?leri ana babalar?n korkulu d???d?r. Ekledim. 'Gelin, ama b?y?kleriniz, ana baban?z izin verirse.' Ko?a ko?a gittiler, bekledi?im gibi 'olmaz' denmi?. Nedenini de anlatmam??lar tabii.?(11) ?B?t?n gece k?vrand?m durdum, ne demeye ?a??rd?m ?ocuklar?. Ak?ama do?ru gelecekler mi bilmem. Bir bahane bulmal?, dedeleriyle bir a?a? alt?nda sohbet etmeleri bile sak?ncal? g?r?lebilir, s?byanc? ihtiyara ??kar ad?m.?(12)

V?s'at O. Bener'in, Siyah-Beyaz'daki ??stanbulin ?ark?? adl? ?yk?s? de yine ya?l?lar?n ?ocuklarla kurduklar? ili?kilerdeki yanl?? anlamalar ?zerine kurulu ve ?Tuzak? ?yk?s?ne okuru ad?m ad?m yakla?t?r?r nitelikte: ?'Amma yapt?n ha, s?byanc? amca! ?yilik mele?i s?z?mona. ?nce kollar?na doldurdu?u sar?l? k?rm?z?l? al?minyum bilezikleri ??ng?rdatarak- sa?malama! G?c?n yetmez yazg?m? de?i?tirmeye.'?(13)

Ayn? karakterlerin farkl? hik?ye par?alar?nda belirmesiyle, benzer olay ?rg?lerinin farkl? yap?tlar?nda tekrarlanmas? V?s'at O. Bener'in yukar?da da de?indi?imiz ve yapbozu and?ran metin yap?s?n?n ?zg?nl???d?r. Bir ??leme olarak kabul edilen Siyah-Beyaz, M?z?kal? Y?r?y?? ve Kara Tren'e damgas?n? vuran olay ?rg?s? de bu yapbozun par?alar?n? olu?turmaktad?r.

24. T?YAP ?stanbul Kitap Fuar?'n?n onur yazar?
Ayn? yapbozun par?alar?na Kapan'da da rastlamak da m?mk?n tabii. Ya?amas?z Yazabilmek - V?s'at. O. Bener'in Yap?tlar?na Anlat?bilimsel Bir Yakla??m adl? eserinde Reyhan Tutumlu, anlat?c?, anlat?m ?zellikleri ve zaman kullan?m? a??s?ndan ??lemeye Kapan'? da dahil ederek ?d?rtleme? tan?m?na ula?makta ve bu d?rt ?yk? kitab? aras?ndaki kopmaz ba?lara i?aret etmektedir.

2001 y?l?nda yay?mlanan Kapan, yazar?n son ?yk? kitab? olmas?n?n yan? s?ra, b?t?n hayat deneyimini de dam?tt??? bir yap?tt?r. Alkolizm ile ?l?m ya?am aras?ndaki ?eli?kide kendisine dayat?lan hayat? ya?amaktan ba?ka ?ans? olmayan ve hastal?klarla bo?u?an ya?l? adam?n izle?i bu yap?ttaki ?yk?lere damgas?n? vurmaktad?r.

Sonu? olarak, 1950 y?l?nda ?Dost? ?yk?s?yle dikkat ?eken ve aradaki 50 y?ll?k zaman diliminde baz? duraklamalara ra?men kendini hep duyumsatan, 1980'li y?llardan itibaren ise, daha k?sa aral?klarla yay?mlad??? eserleriyle bir patlama yaparak tekrar edebiyat g?ndemine oturan ve kendisinin ironik deyimiyle ?K?rk y?l ?nce ba?layan ?yk?c?l?k ser?veninde, k?rk y?l sonra ?d?llendirilerek? ge? de olsa k?ymeti bilinmi? bir yazard? V?s'at O. Bener. Ancak 2005 y?l?n?n Ekim ay?nda d?zenlenen 24. T?YAP ?stanbul Kitap Fuar?'n?n onur yazar?, bu erince ula?amadan 31 May?s 2005'te uzun bir hastal?k d?neminden sonra aram?zdan ayr?ld?. Ve ne yaz?k ki bu olayla ilgili etkinlikler onsuz ger?ekle?mek zorunda kald?.
~~~

*Do?rusu, ?yazarlar?n yazar?? tan?m? Murat Yal??n'a ait. Yap? Kredi Yay?nlar? taraf?ndan yay?mlanan Havva isimli V?s'at O. Bener ?yk? derlemesinin ?Sunu?? b?l?m?nde ?Salt okurlar?n de?il, yazarlar?n da yazar? oldu?u, ?yk?c?l???m?z?n onunla keskin bir d?nemeci ald??? s?ylenmeli burada.? c?mlesi bir yazar taraf?ndan kuruldu?u i?in, bu tan?m? kullanmakta sak?nca g?rmedim.

Dipnotlar:
(1) Enis Batur, ?V?s'at O. Bener ??in ?a?r??, http://www.radikal.com.tr/
(2) Semih G?m??, ?Kabu?unu K?ran 1950 Ku?a???, Radikal Kitap, 2 Temmuz 2010 Cuma; Y?l 9, Say? 485.
(3) Jale ?zata Dirlikyapan, Kabu?unu K?ran Hik?ye - T?rk ?yk?c?l???nde 1950 Ku?a??; Metis Yay?nlar?, ?stanbul, Haziran 2010.
(4) Semih G?m??, ?Kabu?unu K?ran 1950 Ku?a???, Radikal Kitap, 2 Temmuz 2010 Cuma; Y?l 9, Say? 485.
(5) Bir Usta, Bir D?nya: V?s'at O. Bener, s. 10. Yay?n? Haz?rlayan: Murat Yal??n. YKY, ?stanbul 2006.
(6) A.g.y., s. 10.
(7) Mehmet H. Do?an, Tanzimat'tan Bug?ne Edebiyat??lar Ansiklopedisi, Cilt I, A-Z. YKY, ?stanbul 2001.
(8) Bir Usta, Bir D?nya: V?s'at O. Bener, s. 10.
(9) V?s'at O. Bener, M?z?kal? Y?r?y??-Kara Tren, s. 118. YKY, 2. Bask?, ?stanbul, Temmuz 2006.
(10) V?s'at O. Bener, Siyah-Beyaz, s. 52. YKY, 2. Bask?, ?stanbul, Mart 2007.
(11) M?z?kal? Y?r?y??-Kara Tren, s. 28.
(12) A.g.y., s. 29.
(13) Siyah-Beyaz, s. 73.
Say?: 47, Yay?n tarihi: 17/07/2010

hasan@mavimelek.com


T?RK EDEB?YATINDA V?S? AT O. BENER


http://aysekaygusuz.com

?yk? edebiyat?m?z?n olanaklar?n? zenginle?tiren yazarlar?n ilk akla gelenlerinden olan V?s?at O. Bener; babas? Ra?it Sina?n?n askere ?Samsun Sahil Koruma? ya geri ?a?r?lmas?yla, 1922 de Samsun? da do?du. ?lkokulu Erzincan? da, orta okulu Sivas? ta okudu. Bursa I??klar Askeri Lisesi ve Harp Okulu? nu bitirdikten sonra ordu da y?zba??l??a kadar ??kt?. ?Dost, Ya?amas?z? gibi kitaplar?n? Etimesut? ta, n?bet?i oldu?u zamanda yazd?. 1953? te ordudan istifa etti. 1957? de Ankara ?niversitesi Hukuk Fak?ltesini bitirdikten sonra Ticaret Bakanl???? nda raport?r, Karayollar? M?d?rl???? nde ise Hukuk M??aviri olarak g?rev yapt? (1941-1948). Halit M?s?rl?o?lu? nun ?a?r?s? ?zerine 1978-1992 d?neminde 13 y?l bir sendikan?n dan??manl???n? y?r?tt?.

?ok okuyan, ?zellikle edebiyat? iyi bilen bir aileden gelen Bener; ?Ben ele?tirmen olmay? d???n?yordum. Belkide babam?n Fars?ay?, Arapcay?, Frans?zcay? iyi bilmesinden gelen bir ?ey, annemde Frans?zcay? ?ok iyi konu?urdu. Osmanl?cay? ve dili genelde ?ok iyi kullanabilmem babam?n sayesinde oldu; asl?nda kendisi fizik?iydi. Salim ?engil? in, Erhan??n, di?er arkada?lar?n bask?lar?yla ?yk?ler yay?mlamaya ba?lad?m?, diye anlat?r bir s?yle?ide.

Mevlevi tarikat? soyundan gelen babas?, birinci d?nya sava??ndan sonra ?stanbul? a d?ner. ?stanbul? dan Anadolu?ya ge?er, harita okur. Halep ?dadisi? de okuduktan sonra ?stanbul? a d?n?nce Maarif M?d?rl???ne atan?r. ?lk ald??? talimat misyoner okullar?n? kapatmakt?r. Bu misyoner okullar? aras?nda; Merzifon kad?s? olan dedesinin, k?z?n? okuttu?u misyoner okuluda vard?r. Bener bu konu da ?unlar? anlat?r. ?Merzifon? da, Frans?zlar?n a?t??? bir misyoner okulunda annemi okutur dedem. Dedem de Merzifon? da kad?. Kad? efendi de tek T?rk k?z? olarak k?z?n? o okula veriyor. Kad? dedem de son derece uyan?k bir adam, 1908? de ?kinci Me?rutiyet ilan edilmi?. ?Kad? k?z?n? gavur etti? demi?ler. Ne ki, demi? ki, ?K?z?m M?sl?man. Ona dini bilgiler vermeyin ama bir dil ??renmek, k?lt?r ??renmek, sizden iste?im bu?.

Anadolu? nun ?o?u kentinde ya?ayan ve gezen Bener; ?ehirleri ara sokaklar?, de?i?meyen eski halleriyle sever. ?ocuklu?u Amasya ma?aralar?nda, mezar ve t?rbelerinde ge?er. Dedesinin mezar?n?n bulundu?u Amasya yaz?lar?na da girer. K?br?s? ta ?ngilizce Koleji?nde okur. Ankara? ya 1948?de gelir. ODT? l? hocalardan, Ay?e Bener Il?cal? ile evlenir. V?s?at O.Bener? in Ankara sevgisi hep ba?kad?r. Bilge Karasu, Oktay Akbal, O?uz Atay, Cevat ?apan? la tan???kl??? ?ok gen? ya?tan ba?layarak geli?ir. ?lhan Berk, Cevdet Kudret, Sevgi Soysal? la kendili?inden olu?an dostluklar, Bener? e ayr? bir ba?kent havas? verir Ankara. Atat?rk Orman ?iftli?i?ne ?ok giderdi. Kendisi ?iftli?i ??yle anlat?r: ? ?iftli?in ?ok g?zel bir bah?esi vard?, orada m?zik yap?l?rd?, piyano keman ve benzeri m?zik e?lik ederdi. Gen?ken arada bah?ede dans ediyorduk. K???k lokantalar vard? ve o arada da ?iftlik lokantas?. ?iftlik lokantas??n?n hem bir bina olarak ilgin? bir yan? vard?, yemek salonu ?ok ho?tu. Servisi iyiydi, ?zeldi, Karpi? gibi. Karpi? de ?ok ?zeldi: Yazarlar, gazeteciler, Can Y?cel, pek ?ok yazar ve ?air.?

?ankaya? da Sedat Simavi Sokak? ta, tan?d?klar?n arac?l?yla buldu?u kap?c? dairesine, bir masa, bir yatak atar. Sadece kendisine ait oldu?u ??al??ma evi? ne kapan?r. ?Buzul ?a??n Vir?s?? n? burada yazar. Daha sonra ayn? binan?n ba?ka bir dairesinde y?llarca ya?ar. ?Her ne kadar kendim i?in yaz?yorum derseniz deyin, bunun toplumda bir yank? bulmas?n? istiyorsunuz. Kolay da olmuyor?, diyen Bener; Ben profesyonel de?ilim, bilgisayarla yazm?yorum. ?lla kalem ve ka??t, kalemin ka??t ?zerindeki izini, h???rt?s?n? izleyece?im?? der.

Yarat?c?, s?ra d???, kendine ?zg?, atak dil kullanan has yazarlardand?r. Birinci ki?i tekil anlat?mla olaylar? aktaran, i? derinli?i, ki?inin i? ?at??malar? toplumla olan ?at??malar? ve kendini ac?mas?zca nas?l ele?tirdi?ini sanatsal bir dille okuyucuya ustal?kla aktar?r. Bener 50?li ku?a??ndand?r. Modernist esteti?in ve varolu??ulu?un hem i? hem d??, hem zihniyet hem yeni ifade imkanlar? anlam?ndaki etkileri edebi metinlere bireyin i? d?nyas?na a??rl?k veren, ?bilin? ak?m? ya da i? monolug teknikleriyle yaz?lan hikaye ve romanlarla yans?m??t?r. Kimilerinin ?bunal?m edebiyat?? adland?rmas?na ra?men, bu ak?m i?erisinde roman kahramanlar? d?? ?evreden ne tamam?yla yal?t?lm?? ne de d?nyalar? ki?isel duygularla s?n?rlanm??t?r; tersine, toplumsal ger?ekler ve toplumsal ele?tiri apa??k ortadad?r. V?s?at O. Bener bu tarz bir anlat?m? benimsemi?tir. Hikaye ve romanlar?n?n ?o?unda benzer bir anlat?c? ??kar kar??m?za.

Dili, uyumsuzlu?unun fark?nda olan bireyin zaman zaman ?fkeli, kimi zaman k?r?k, ?o?unlukla hem kendisine hem topluma kar?? ac?mas?z i? dildir. Bireyin d?? d?nya kar??s?nda huzursuz ve uyumsuz i? mekan?n?, tutku ve ac?lar?n?, korku ve nefretlerini, ?at??ma ve ?eli?kilerle ?r?lm?? ruh halini sergileye bilmek i?in uzun i? monologlara dayal? bir ?bilin? ak?m?? tekni?i kullanm??t?r. Bu anlat?m?yla zihnindeki d???nce s?re?lerini tam da oldu?u gibi, ?ekilsizli?i, karma??kl???, tamamlanmam?? ve ?eli?kili halleriyle yans?t?rken, kendine ?zg? bir dil yaratm??t?r; s?ss?z, sade. K?sa bir al?nt?yla ?rnekleyelim: ?Salaklar! Ne bulacaklar?n? san?yorlar? Yasa d??? ?rg?t ?yelerinin adlar?n? m?? Zarflardan ay?klanm?? y???nla mektup ge?medi ellerine tutukland???m g?n. Sevindim. Oysa ne kalacakt? onlardan ba?ka, ?l?mle y?z g?z olaca??m yaln?zl?k ?a??na? P?si? ci?im, k?rb?y?k ay?c???m, okur okur, i? ?eker, g?l?mser, ba? sallar, arada bir kataraktl? g?zlerin dalar, sulan?rd?.?

Hikaye ve romanlar?nda otobiyografik kesitler de bulabilirsiniz. Bir s?yle?isinde, ?Belle?ime olduk?a g?veniyorum? diyen Bener, anlat?lar?ndaki bu ya?anm??l?klar? yads?maz. ?Ya?ad???m, bir bak?ma ya?amay? tasarlad???m ?eyleri kolayca yaz?ya d?kemedim. Ya?amad???m ?eyleri pek iyi yazam?yorum galiba. ?imdi vakan?vislik derken de, tabii tan?k oldu?um ?eyleri de ilgin? noktalarda, belli nirengi noktalar? olarak yaz?lar?mda, ?yk?lerimde kullanm???md?r,? der.

Zaman? yazmaya ba?lad??? bir anda hayat?n her hangi bir yerinden kavrar, olaylar kronolojik bir s?rada ilerlemez, olup bitenleri bilincinde yans?d??? gibi, bilin? ak???n? izletecek bi?imde, kendisini an?lar?n yank?lar?na b?rakarak nakleder; bir yeniye, bir eskiye g?t?r?r. Klasik anlat?m gelene?inin d???na ka?an, bir anlat?c?n?n zihnine odaklanan ama bireyi ?ne koydu?u hikayelerinde toplum ve birey aras?ndaki ?at??may?, toplumsal nesneleri yakalamay? da bilen Bener; trajikle komi?i, komikle traji?i ironik anlat?m?yla birle?tirmi?tir.

?yk? ve roman edebiyat?m?z?n ?zg?n ve yal?n t?rk?esiyle ?nde gelenlerinden olan Bener; edebiyat d?nyas?na 1950? de New York Heralt Tribune gazetesi ile ?stanbul gazetesinin ortakla?a d?zenledikleri ?yk? yar??mas? i?in yazd??? ?Dost? adl? hikayesiyle ad?m att?. 1950- 1957 y?llar? aras?nda yazd??? ?yk?ler, Varl?k, Yedi tepe ve Se?ilmi? Hikayeler adl? dergilerde yay?nland?. Bu ?yk?lerden bir b?l?m? ?Dost?(1952) bir b?l?m? de ?Ya?amas?z?(1957) de kitapla?t?r?ld?. ?lk tiyatro oyunu ?Ihlamur A?ac?? 1963 y?l?nda T?rk Dil Kurumu?nun tiyatro arma?an? kazand?. ?kinci oyunu olan ?Ucu? 1980 Abdi ?pek?i Arma?an?? n? bir ba?ka yazar?n yap?t?yla payla?t?. ?yk?c? ve romanc? kimli?iyle tan?nan Bener? in ?Dost? adl? ?yk?s? Frans?zca? ya, ??lki? adl? ?yk?s? ?ngilizce? ye ?evrildi. Bir s?re yaz?n hayat?na ara veren Bener, 1984? te ?Buzul ?a??n Vir?s?? roman?yla, dil ve anlat?m bi?eminde heyecanl? bir giri? yapt?. ?kinci roman? ?Bay Muannit Sahte?i? nin Notlar?? 1991? de bas?ld?. ?Siyah Beyaz? ile 1993 Yunus Nadi yay?mlanmam?? ?yk? ?d?l? ve 1993 Sedat Simavi Vakf? ?d?l?; Edebiyat??lar Derne?i Alt?n Madalya Onur ?d?l?? n? ald?. ?M?z?kal? Y?r?y??? 1997), Kara Tren? (1998), ?Kapan? (2001) di?er eserleri olarak s?ralanabilir. Bir de ?Manzumeler? (1993) ad?nda ?iir kitab? bulunmaktad?r.


ONUR YAZARI


07/10/2005

Benim ku?a??m, Yap?t'? Yazar'dan ay?ran, soyan, zaman zaman da uzak tutmay? ye?leyen bir t?r 'okuma terbiyesi' i?inde yeti?ti. Yazar'? Yap?t'?n arkas?nda silen (Blanchot)...

V?s'at O. Bener i?in ?a?r?

EN?S BATUR
http://www.radikal.com.tr

Benim ku?a??m, Yap?t'? Yazar'dan ay?ran, soyan, zaman zaman da uzak tutmay? ye?leyen bir t?r 'okuma terbiyesi' i?inde yeti?ti. Yazar'? Yap?t'?n arkas?nda silen (Blanchot), ?ld?ren (Foucault) bu yakla??m sonu?ta egemen olmam??t?r belki; gene de, bir kitab?n iki kapa?? aras?na s?k??m?? metni b?y?te? alt?na ?ekmeyi ??retmi?tir.
Bug?n d?n?p bak?ld???nda, Antoine Compagnon'un deyi?iyle "kuram iblisi"nin ortal??? kas?p kavurdu?u d?nemin bir bak?ma kapand??? s?ylenebilir. ??phesiz, 1965-80 aras? ya?anan kuramsal canl?l?k, ??z?mleme ve yorumlama eksenlerinde g?ze ?arpan at?l?mlar belli ?l??lerde geri ?ekilmi? gibidir; ne var ki, Genette'ten Ossola'ya giden bir ?izgide h?l? sorgulay?c? bak???n verimlili?ini s?rd?rd??? de unutulmamal?d?r.

?te yandan, "Yazar fig?r?"n?n arka plana itildi?i g?nlerin sona erdi?ini saptamak pek g?? olmasa gerek: Yap?t'?n salt?k ?l?? olarak ?ne geldi?i d?nemin ?ncesindeki yar? yar?ya romantik bu ?ge, ?imdilerde "pazarlama stratejisi"nin vazge?ilmez par?as? olarak okurun kar??s?na dikiliyor. Eskiden "yazar?n d?nyas?",otobiyografisinde ?rt?nen giz'li ?zellikler merak? kam??lard?; bug?n "yapay ki?ilik" im?l ediliyor ?ncelikle, Yap?t'?n?n g?c?nden, etkisinden ?ok Yazar'?n ?i?irilmi?, sahte portresi medyatik platformdan yans?t?l?yor -ge?mi?in "efsane yazar" imgesinin bu geli?me kar??s?nda ne denli masum kald???na tan?k oluyoruz.

?tiraf etmem gerekir: Metni, kitab?, yap?t? ger?ek yaz?nsal de?er olarak ele almaktan geri durmamakla birlikte, ba?lang??tan bu yana, okur kimli?imle, Yazar'? silmeye ya da ?ld?rmeye yana?mad?m. Besbelli i?imdeki "eski us?l" okur direndi ve Yazar'?n "d?nya"s?n?, olabildi?ince ya?am?yk?s?n?n bile?kenlerini, tav?r ve ed?s?n? kurcalamay?, b?t?n bu boyutlar?n Yap?t'la ba?lant?lar?n? kurma ?abas?n? vermeyi s?rd?rd?m. S?zgelimi Blanchot'nun yap?t?n?, kaybolman?n s?n?rlar?na yakla?an saklanma stat?s?nden yal?tarak okumaya kalk??man?n d?zmece de?ilse olanaks?z bir giri?im oldu?unu d???n?yorum.

B?t?n bunlara, bir de en s?k? ku?atmas?na Sartre'?n birden fazla kitab?nda rastlad???m?z "ba?lama oturtma" kayg?s?n? eklemek gerekir: Kolektif olmad??? durumda, Yap?t, bir bireyin ?r?n?d?r; bireyse ba?lam?ndan soyutlanamaz: ?lkesinden, dilinden, ?a??ndan, s?n?fsal k?keninden; toplumsal ortam?ndan. ?li?kilendirmek gerekir. ?li?kilendirirken de kal?b?n, basmakal?b?n tutsa?? olmamak.

?ki d?nem
V?s'at O. Bener'i 1979'da tan?d?m. ?ki d?nem aras? (Dost'un 1977'de yeni bir bas?m? yap?lm??t?), yaz? kurakl??? ?ekti?i, harflerinin sustu?una inand???, daha do?rusu b?yle bir sonu?tan deh?et korktu?u g?nlerdi. O y?l gerginlik doru?a t?rmand? Ankara'da. ?lk g?r??melerde yaln?z kalamad?k pek, kar??l?kl? k???k yoklamalarla ge?ti saatler. Ard?ndan, ba? ba?a ??k?lan, yo?un konu?ulan geceler geldi. Anlad?m ki bir k?pr?de, iyi ki "acele eden" O?uz Atay'?n tersine a??rdan al?yor -bu onun birinci karakteri. Sonunda, "biraz da senin gayretinle" demi?ti, "Biraz da A?la Descartes"? tamamlad?, Yaz? dergisine verdi. Bir ?nceki say?da, Londra'dan arad?yd? O?uz Atay, T?rk Dili'nin ?irkin m?dahalesine kurban giden "Demiryolu Hik?yecileri"ni yeniden basmam? rica etmi?ti, o yay?mlanm??t?; bir sonraki say?da, Bilge Karasu'nun "La??mlararas?" ??kacakt?: Bu pe? pe?eli?i, 1979-80 ortam?na bir ?l??de ???k tutmak i?in
vurguluyorum ?eyrek y?zy?ld?r bir daha ayn? yo?unlu?a var?lamam?? olmas?n?n nedenleri ?zerinde yeterince d???nd???m?z? sanm?yorum. "Biraz da A?la Descartes" bana ?yle geliyor h?l?, ikinci d?nemin ilk notas?n? veren bir ?yk?d?r. Onu okuyas?ya, elimizdeki son i?aret, Dost'u kapatan "?fke"ydi. ?lk ba? ba?a, derin
konu?mam?zda "atonal bir Memduh ?evket" benzetmeme bay?lm??t?, ikide bir d?nerdi o yak??t?rmaya; bana sorulacak olsa, d?ped?z bir "i?in ad?n? koyma" ?abas?yd? bu: V?s'at O. Bener, ba?tan uca, en alt katman?ndan en ?sttekine, bir "halk hik?yecisi" oldu ve kald? hep; M?E ve Sait Faik gibi. Tuhafl?ksa, tuhafl?k bunu yaparken camalt? resmi ya da ta?bask? hik?yecili?ine uygun bir tekni?i, ?sl?bu elinin kenar?yla yana itmesinden, soyutlama g?c?n? en pervas?z prizmalarla yans?tmay? ye?lemi? olmas?ndan gelir.

Kurgu ve s?zdizimi

Nas?l ger?ekle?mi?ti bu ?zel ser?ven? V?s'at O. Bener'in yap? kurma sanat? ba?lam?nda att??? iki temel, g?z?pek ad?mla. Dost'un yazar? ilk II. Yeni hik?yecisiydi: Anlat? denklemlerini kurgu masas?nda alt?st etmeye giri?ti?i i?in. ?? hamleden ortadakini ?ar?abuk devreden ??kar?yor, ard? ard?na dizdi?i iki ?genin toplam?n?n ?zerine se?erek eksiltti?i ara ?genin g?lgesini d???r?yordu. Okuru, bir a??dan bak?ld???nda t?kezleten, bir ba?ka a??dan bak?ld???ndaysa ?rg?n?n tamamlanmas? i?lemine ortak k?lan, 'i?in i?'ine katan bir dokuma anlay???yd? bu.

Gelgelelim, burada bitmiyordu Bener'in getirdi?i yenilik: Kl?sik s?zdizimi mant???n? ??zen, farkl? bir yerle?tirme ?nerisiyle okurun kar??s?na ??kan bir anlat?c? kimli?i beliriyordu metnin arkas?nda. ?st?ne ?stl?k bir bi?im oyununa da indirgenemezdi tutumu, bir bi?em kayg?s?na da: D?ped?z i?levseldi se?ti?i s?zdizimi, ger?ekli?in biribirini besleyen, oysa biribirinden kopuk katmanlar? aras?nda ince te?el ?al??malar? yap?lmas?n? zorunlu k?l?yordu yaz? opti?i.Yan yana, ?st ?ste gelen, i? i?e ge?en bu iki al???lmad?k boyut V?s'at O. Bener'in anlat?lar?n?n giderek d?z okumaya ko?ulland?r?lan okuru devred??? b?rakt???n? s?ylemeliyiz. Bir noktadan sonra "i?e kapand???"n?n s?ylendi?ini duydum; pek az okur onun "i?e a??ld???"n? alg?layacak, bunun yaratt??? zenginlikten haz dev?irmeyi bilecekti iyi yaz?n?n yaz?s? burada budur.

Aynal? otobiyografi

"?fke"de en y?ksek rak?ma oturan yo?un ?yk?leme anlay???, oradan ba?layarak iyiden iyiye i?b?key bir k?vam tutturaca?? ya?am soru?turmas?na y?neldi V?s'at O. Bener'de. Buzul ?a??n?n Vir?s? 1984'de g?n?????na ??kt???nda, Yeni G?ndem i?in yazd???m k???k okuma par?as?nda bir kez daha m?zikal bir benzetmeye ba?vurmu?tum: "Tam Bir H?z?n Kon?ertosu". Bilen bilir, o ba?l??? da ?ok sevmi?ti. ?izdi?i ta?ra panoramas?n? benzersiz bulmu?tum: Bug?n, bug?n T?rkiye'yi sar?p sarmalayan, h?kimiyeti alt?na alan k?lt?r?n b?t?n altyap?s?n? o g?n ortaya ??karm?? oldu?unu d???n?yor, irkiliyorum: Buzul ?a??n?n Vir?s?, 1945 sonras? T?rkiye'sinin en ac?mas?z anatomi alb?m?d?r. ?lkenin ger?ek yerlilerinin d?nyas? tel tel i?lenmi?tir o
kitapta. ?imdi olsa, kon?erto yerine senfoni kon?ertant derdim: Kara alay?n aynas?n? kendisine tutmadan ?nce memleketi ?zerinde denemi?ti.

Bay Muannit Sahtegi'nin Notlar?'n?n ilk yay?nc?s? ben olmu?tum. 1987-1991 aras? yaz??malar?m?za, daha do?rusu Bener'in mektuplar?na bakt???mda, zorlu ikilemlerin pen?esine d??t???n? g?r?yorum. Bir t?rl?, ana k?vam konusunda kendini ikna edemiyordu.

6 May?s 1988'de "Bar??amad?k bir t?rl?, Sahtegi'yle, duradursun, dedim" diye yazm??. Bir ba?ka mektupta: "Metinde ?ok ?nemli yanl??l?klar saptad?m. T?m?n? yeniden g?zden ge?irmekli?im zorunlu. Bu nedenle bas?lmas? ?nerimi geri al?yorum" diyor. ?? y?l sonra, Remzi'de nihayet ger?ekle?ecek ilk bas?m ?ncesi titizlenme elbette s?r?yor: "Bay Sahtegi'nin 2'nci provas?n? ald?m. D?zeltmelerine ek d?zeltmeleri yapt?m. M. ?. E.'nin bir s?z? vard?: 'Son d?zeltme hakk?m? benden esirgemeyin!'. Ho?g?r?ne g?venerek, iki yerde k???k boyutlu
metin de?i?imi yapt???m? g?receksin, ba???la. (Teknik yanl?? sayd???mdan!). Prova ?zerinde, t?m yanl??lar?n do?rular?n?, noktalama, ay?rma, birle?tirme, ayra?, b?y?k harf, italik vb. ayr?nt?lar? i?ledim. (Ayr?ca ?nemli yanl??, ekleme gibi d?zeltiler i?in bir cetvel haz?rlay?p durdum)... Bencileyin titizsin biliyorum sen de, do?al kar??layaca??ndan eminim dileklerimi...". Her ?eye kar??n, k???k bir dizgi yanl??? kal?yor o bas?mda: ?mzalay?p g?nderdi?i n?shada, 47. sayfan?n son sat?r?ndaki yer de?i?tirmi? iki harfi dolmakalemiyle d?zelti?ini g?r?yorum. (Necatigil de ?yle yapard?).

Titizlik, titizlenme ayr?. Ya ikilemlere, gelgitlere ne demeli? Do?ald? bu: Bay Muannit Sahtegi'nin Notlar?, mobil-aynalar d?zenekli (merakl?lar, komik bir versiyonunu Carelman'?n Bulunmas? Olanaks?z Nesneler Katalo?u'nda g?rebilirler) bir otobiyografik giri?imdi. D?nya yaz?m?nda, Cernuda'n?n yetkin Ocnos'u bir yana, son yar?m y?zy?l i?inde yaz?lm?? bu t?rden metinler aras?nda bir benzeri olmad??? inanc?nday?m. ?imdiki Zaman'?n i?inden ge?mi?in parampar?a seyrini bir tutam, bir elinden s?v???p gitmesi kar??s?nda sallanan bir bak??. V?'sat O. Bener'in kendi yaz?lar? aras?nda kurdu?u kolaj b?t?nl?kleri, ustal???n?n hangi kerteye vard???n?n kan?t?. *
Do?ru ?l??ler, ?l??tler koydu?umu, do?ru okuma ?nerileri getirdi?imi savlayacak de?ilim; bu i?in do?rusu e?risi yoktur. Ne ki, "yetkin bir dili vard?" t?r? tekerlemelerden de, m?thi? toplumbilimsel tafralardan da b?kt???m? s?ylemeliyim. Ham okuru daha da hamla?t?racak yakla??mlardansa, Yazar ile Yap?t aras?ndaki telin ?st?nde, metinleri okuyarak yere d???p kafam?z? g?z?m?z? yarmay? ye?lemeliyiz, diye d???n?yorum.

Yazma u?ra??n?n en tehlikeli girdaplar?na dalm?? V?'sat O. Bener'in yap?t? bize tehlikeli okuma girdaplar? vaat etmeyi s?rd?r?yor.


Bilge Karasu Edebiyat ?ncelemeleri Dizisi'ni Sunarken,

S?ha O?uzertem
?stanbul Bilgi ?niversitesi
May?s 2010

Y?zy?llar?n ?okkatmanl?, ?oksesli birikimini bamba?ka s?zlerle bug?ne ta??yan edebiyatlar? yaln?zca kendilerine benzeten, kendilerinden t?reten yal?tmac? eskil paradigmalar g?n?m?zde temelden sars?l?rken, edebi anlat?mlar? ulus?tesi, d?nyal? bir perspektiften yorumlayan ?al??malar giderek yayg?nla?makta. Kan?mca bu, bilgiye ula?mada s?n?rlar?n erimesiyle birlikte, edebili?in yery?z?nde tarih- ve k?lt?r?tesi mevcudiyetlerinin fark?na varmam?z?n bir sonucu. Modernitenin ge?irdi?i de?i?ime paralel olarak zihnimizdeki "edebiyat" nosyonu da kal?b?n? k?r?yor; edebi izleklere, t?rlere, tarzlara ili?kin alg?m?z, beklentimiz, yorumumuz d?n???me u?ruyor. Edebiyat tarihleri ?nemli yazarlar, yap?tlar, ak?mlar silsilesi olmaktan ??kmakta. Metinleri ?zerkle?tiren, mutlakla?t?ran, ba?lamlar?ndan yal?tan yakla??mlar a??nd?k?a ba? ve saf yap?t nosyonlar? da, onlar arac?l???yla verili tarihin do?rulan?p kutsanmas? da son buluyor. Folklorun s?n?r tan?mad???n?n ke?fedilmesini an?msatacak ?ekilde, ilk sek?lerle?me hamlesinden sonra edebiyatlar ve ele?tiri yeni bir d?nyevile?me ge?iriyor.

B?t?n sorunlar?na kar??n daha e?itlik?i ve ?oksesli bir d?nyaya gidilirken, muhtelif ideolojik d?rt?lerle edebiyat? kendi kendisinden t?retme, feti?le?tirme, a?k?nla?t?rma, ektiple?tirme ?abalar?n?n kar??s?nda ?o?ul tezah?rleriyle edebiyatlar "ar?za yaratmak" ve cendereye sokulamamak ?zere varolu?lar?n? s?rd?r?rler. Ama bu her zaman ?zg?rle?(tir)me hesab?na yaz?lmaz; deneyime kapal?, i?evliliklerle k?s?rla?m??, dar g?r??l?l?kle sakatlanm?? ?r?nler de edebiyat nam?na dola??mdad?r hep. Dolay?s?yla ele?tiri, etiksizlik ve estetiksizli?i hedefleyen edebiyat uygulamalar?n?, bunlar? ko?ullayan nedenleri g?zden ge?irmekten vazge?mez; ?rne?in, metropol ve iktidar odakl?, kurmacac?, ?oksatmac? ve benzeri se?eneklerin neden ba?atla?t???n? ara?t?r?r. ?nk?rc? envanterlemeler, kal?pla?t?ran d?nemlemeler, ayr?cal?kla?t?ran kanonlamalar, hiyerar?ik klasiklemeler marifetiyle ger?ekle?tirilen ta?rala?t?rma, marjinalle?tirme i?lemleri fark edildik?e, neden baz? edebi pratiklerin hakikatin d???na itildi?i anla??l?r; ikincille?tirilen miraslar, alternatif g?zerg?hlar b?ylelikle g?n ?????na ??kar.

D?nyadaki geli?melere paralel olarak T?rkiye'deki verili tarih ve edebiyat bilgisi de art?k yetmemekte. "Bizim edebiyat?m?z bizi anlat?r; zaten en iyi olan? hepsinden daha iyi anlat?r" demenin art?k m?mk?n olmad??? bir devre girildi. Hayat?n, tarihin, edebiyatlar?n ger?eklerinden ?ok zihinlere dayat?lan, biz-bize-benzerizci eskil modele ba?l?l???n a??lmaya ba?lad??? hissediliyor. T?rk?e edebiyat ba?lam?ndaki yenilik?i ele?tiri, yazarlar?, yap?tlar? yetkele?tiren, edebiyat tarihini tekd?zele?tiren yorum tarzlar?n? g?zden ge?iriyor. Kurams?zl??? marifet saymay?p kuramlara ele?tirel yakla?ma basiretini g?sterebiliyor. Edebiyat?n ?e?itli tezah?rlerine daha duyarl?, merkez-?evre etkile?imlerinin daha fark?nda, metinleri ?arkl?la?t?rma ya da Garpl?la?t?rma tuzaklar?na d??meyen, "i?ini d???n?" kurcalayan incelemelere daha s?k rastlan?yor. Ancak, eskilli?in ?zellikle akademide yo?unla?an dar zihniyetini k?rmak kolay olmayacak. Uzun y?llard?r bu alanda bilimsel kazan?mlar s?n?rl? kalm??, ?zg?n, ele?tirel, d?nyal? d???nceyi ?zendirmek ??yle dursun, bilin?li olarak t?rp?leyen ortamlardan ?z-T?rk edebiyat? nam?na yap?lan ?z-propaganda d???nda bir katk? pek beklenememi?ti. Bu atmosferin metinlere yans?yan has?lat? ise, bir yandan "edebiyat?n hakiki maksad? ve mahiyeti" ?zerine ?l??s?z beyanlarda bulunma, di?er yandan da gelene?i teksesli okuma, edebiyat? malzemele?tirme, fikrimizin vesilesine d?n??t?rme, spek?latif ama?larla s?m?rme, birincil ve ikincil kaynaklar? talan ederek al?nt?lar? y??ma, a??k ya da ?rt?k intihallerle bezeme ?eklinde bi?imlenmi?ti.

Metis Yay?nlar?'n?n, Bilge Karasu'nun vasiyetine uygun olarak, T?rk?edeki, T?rkiyeli ya da T?rkiye'yle ilgili edebiyatlara evrensel ?l??tler i?inde ele?tirel yakla?an ?al??malar? yay?n program?na almas?n?n, ?ncelikle T?rk?e edebiyatla ilgili yenilik?i bilincin serpilmesine katk?da bulunaca??n? san?yoruz. Bilge Karasu Edebiyat ?ncelemeleri Dizisi'nde d?nem, t?r ve konu s?n?rlamas? olmaks?z?n, T?rkiye ba?lam?ndaki edebiyatlarla ilgili, birincil ve ikincil kaynaklar?n hakk?n? veren ?zg?n ?al??malar yay?mlanacak. Edebiyatla ilgili olmak kayd?yla ?eviribilim, dilbilim, psikoloji, siyaset, sosyoloji ve tarih gibi alanlardan ele?tiri ve kurama yap?lacak kar??la?t?rmal? ya da disiplinleraras? katk?lar da dizide yer bulacak. T?rkiye' deki nitelikli ele?tirel ?retimi ?zendirirken uluslararas? ele?tiri literat?r?n?n de bir par?as? olmay? hedefleyen dizinin kitaplar?n?n, r??t?n? ?oktan ispat etmi? Metis Ele?tiri kapsam?nda yay?mlanmas? son
derece memnuniyet verici.


 


>

Valid HTML 4.01 Transitional

Valid CSS!