Márquez, yalnız ölümü değil, cinselliği, tutkuyu belleğimize kazıyan bir yazar. Márquez'in yeni kitabı Pazartesi günü kitapçı raflarında yerini alacak.

Márquez yeni romanında doksan yıllık yalnızlığın sonunda, ölümün eşiğinde başlayan tuhaf bir aşkı anlatıyor. Yazar bu kitabında da diğer anlatı ustalarıyla akrabalıklar kuruyor

13/05/2005 (217 defa okundu)

CELÂL ÜSTER (E-mektup | Arşivi)

Doksan yıllık yalnızlık
Roman ya da roman sanatı öldü mü, ölmedi mi tartışmasına girecek değilim. Bu, edebiyat eleştirmenlerinin işi. Romanın kökenleri Homeros'un Odysseia destanına mı dayanır, yoksa Cervantes'in Don Quijote'sinden mi başlatmalı romanı? Bu sorunun yanıtı ya da yanıtlarını da edebiyat tarihçilerine bırakmalı. Ya öykü sanatı, modern çağın kısa öyküsü? Kaynağını Eski Yunan'daki fabl ve kısa romanslarda mı aramalı, Binbir Gece Masalları'nda mı, yoksa Boccaccio'nun Decamerone'sinde, Chaucer'ın Canterbury Öyküleri'nde mi? Yahut, kestirmeden, modern kısa öykünün iki babası vardır, biri Maupassant, biri Çehov, deyip çıkmalı mıyız işin içinden?
Edebiyatın bu tür sorunları yıllardır inceleniyor, araştırılıyor, tartışılıyor, çözümlenmeye çalışılıyor. Edebiyatın kendisinin ya da edebiyatın böylesi sorunlarının özelliklerinden (belki de, güzelliklerinden) biri de, su götürmez yanıtlara da, tek bir yanıta da kapalı olması. Sözgelimi, roman, öykü, dahası edebiyat bitti mi, bitiyor mu, bitecek mi diye ne kadar kafa yorarsak yoralım, anlatı ırmağı, kimileyin hızlanıp kimileyin yavaşlayarak, kendisini besleyen suların yoksullaşıp gürleşmesine göre değişiklikler göstererek akmayı sürdürüyor.
Hiç kuşku yok ki, bugün kimse, Goriot Baba'daki Balzac, Kızıl ile Kara'daki Stendhal, Madame Bovary'deki Flaubert, Karamazov Kardeşler'deki Dostoyevski, Anna Karenina'daki Tolstoy, Babalar ve Oğullar'daki Turgenyev gibi yazmıyor, yazmaları da gerekmiyor. Dahası, kimse, Kayıp Zamanın İzinde'nin Proust'u ya da Ulysses'in Joyce'u gibi de yazmıyor. Ama ırmak, kıvrıla büküle, durula coşa, akmayı sürdürüyor. Belki Odysseia ile Ulysses gibi eskiçağdan modern çağa süzülen suları dupduru kılan belirgin ikizliklerin sayısı çok değil, ama sözlüden yazılıya tekmil anlatı sanatı nerdeyse tek bir ortak bellekmişçesine akaduruyor.
 

Shakespeare'in belleği
Anımsayacaksınız, Jorge Luis Borges'in 'Shakespeare'in Belleği' öyküsünde, belleği bir kez veren bir daha geri alamaz! Öyküdeki Daniel Thorpe, "Shakespeare'in belleği şimdi sizde mi?" sorusunu, "Hâlâ iki belleğim var," diye yanıtlar. "Kendi belleğim ve Shakespeare'inki, bu ikincisi de yarı yarıya benim sayılır. Daha doğrusu bu iki bellek beni teslim aldı. Öyle bir bölge var ki, iki bellek birbirine karışıyor. Bir kadın yüzü var, hangi yüzyıla ait bilmiyorum..." Öyküdeki anlatıcı, bir zamanlar o eski belleği uyandırmak için türlü türlü yöntemler aramıştır; Thorpe'u dinledikten sonra ise o belleği usundan silmenin yöntemlerini arar. Ne ki, hiçbir yöntem para etmez; tüm yollar onu Shakespeare'e götürür.
Borges, denilebilir ki, 'Don Quijote Yazarı Pierre Ménard' öyküsünde bu işi doruğuna vardırır. Pierre Ménard, Cervantes'in romanını günümüzde yeniden yazar; ama kılına dokunmadan, tek bir sözcüğü, tek bir virgülü bile değiştirmeden. Okuyan, Ménard'ın Don Quijote'sini Cervantes'inkinden daha yetkin bulur!.. Belki, anlatının, romanın, öykünün bittiğinden değil, ama bitiminden, bitimliliğinden ancak bu anlamda söz edilebilir. Kaldı ki, böylesi bir bitimlilik, daha doğumda belirlenmiş bir yazgıdır handiyse. Irmak aynı ırmak, ama su aynı su değil.
 

Anlatmak için yaşamak
Bana kalırsa, burada büyülü sözcük, 'anlatı'. İnsanoğlu, anlatmadan ve dinlemeden edemiyor. İnsanlar binyıllardır anlatıyorlar. Bazıları anlatıyor, bazıları dinliyor. Bazıları hem dinliyor, hem anlatıyor. Bazıları yazıyor, bazıları okuyor. Bazıları hem okuyor, hem yazıyor. Anlatmadan yapamıyoruz. İnsanoğlu, anlatmasaydı, şimdiye dek çoktan ölmüştü belki de.
Anlatı ırmağına, büyükannesinden dinlediği masalları, hikâyeleri romana, öyküye dönüştürüp anlatarak atılan Gabriel Garcia Márquez'in, üç cilt tutacağı söylenen anılarına Anlatmak İçin Yaşamak adını vermesi boşuna değil. Anlatmak, öykü anlatmak için yaşanmış bir yaşam. Gazetecilikte, yaşamda olup biteni habere dönüştürüp yazmak. Yazarlıkta, dinlediklerini, duyduklarını, okuduklarını, gözlemlediklerini, imgelediklerini, düşgücünün imbiğinden süzdüklerini anlatı sanatının ustalıklarına vurup yazmak. Ama aslında anlatmak, hep anlatmak, bir öykü anlatmak.
 

Uyuyan güzeller
Garcia Márquez'in, bugünlerde İnci Kut'un Türkçesiyle ülkemizde de yayımlanan yeni romanı Benim Hüzünlü Orospularım, bir başka anlatı ustasını, Yasunari Kavabata'yı da yeniden gündeme getiriyor. Garcia Márquez'in, uzun öykü ya da novella diye de nitelenebilecek bu yapıtının başında, Kavabata'nın Uyuyan Güzeller Evi (son olarak Ocak 2003'te Uykuda Sevilen Kızlar adıyla Assos Yayınları'ndan çıktı) adlı kitabından kısa bir alıntı var: "Hoşa gitmeyecek hiçbir şey yapmamalısın, diye yaşlı Eguçi'yi uyarmıştı handaki kadın. Parmağını uyuyan kadının ağzına sokmamalı ya da ona benzer bir şeye kalkışmamalıydı..." Bu alıntı, Benim Hüzünlü Orospularım'ı, daha başından, Kavabata'nın yapıtına gönderiyor bizi. Başka bir deyişle, Garcia Márquez, Kavabata'ya bir selâm gönderiyor; iki kitap arasındaki 'ikizliği' okura haber veriyor.
Yasunari Kavabata (1899-1972), dünya edebiyatının belki de en özgün yazarlarından biri. Yarı özyaşamöyküsel bir roman sayılabilecek İzulu Dansçı adlı romanında da, kimsesiz taşralı bir geyşanın öyküsünü anlattığı Karlar Ülkesi'nde de, Bin Beyaz Turna ve Dağın Sesi'nde de, en çok, melankolik denebilecek o lirizminden etkilendiğimi anımsıyorum. Küçük yaşta yetim kalan, gençliğinde tüm yakın akrabalarını yitiren Kavabata'nın, özellikle olgunluk dönemi yapıtlarında belirgenleşen yalnızlık duygusu ve ölüm düşüncesinin çocukluk yaşantılarından kaynaklandığı söylenmiştir. Kavabata da, 1968'de Nobel Edebiyat Ödülü'nü alırken yaptığı konuşmada, yapıtlarında ölümü güzelleştirmeye, doğa, insan ve boşluk arasında uyum kurmaya çalıştığını söylemiştir.
 

Derunî bir başyapıt
Bir Maskenin İtirafları'nın, Doğurganlık Denizi'nin yazarı Yukio Mişima, Kavabata'nın yakın arkadaşıydı. Mişima'nın 1970'teki intiharından iki yıl sonra Kavabata da canına kıymıştı. Bu intiharların temelinde, Japonya'nın geçirdiği değişimlerin getirdiği yozlaşmalara içten, yürekten bir karşı duruş vardır. Ama bu duruş, iki yazarın yapıtlarına da, geleneksel Japon edebiyatını çağdaş bir tarzda yeniden canlandırma biçiminde yansımıştır. O yüzden, Mişima'nın, Kavabata'nın Uyuyan Güzeller Evi adlı kitabını, "ezoterik, derunî bir başyapıt" diye nitelemesi hiç de boşuna değil.
Uyuyan Güzeller Evi'nde, yaşlı Eguçi ayrıksı bir randevu evine gider. Burada, yaşlı erkekler, esrar içirilerek uyutulmuş genç kızlarla birlikte olmaktadırlar. Ama kızlara dokunmaları bile yasaktır. 'Uyuyan güzeller', odalarına gelen adamları görmemektedirler bile. Yaşlı adamlar, randevu evinin odalarında, bu kızlarla ya birlikte uyumakta ya da oturup seyretmektedirler onları. Eguçi de, bu evde geçirdiği geceler boyunca, el değmemiş kızları seyrederken, aşktan yoksun geçmişinin anılarını canlandırır, sonuna yaklaşmış 'aşksız yaşamı' üstüne düşünceler düşürür aklına.
 

Şiirsel bir meditasyon
Yalnız bir insanın erotik düşlemlerini barındıran Uyuyan Güzeller Evi, cinsellik ve ölüm izlekleri üstüne şiirsel bir meditasyondur: "Uyuyan bir genç kızın ellerine dokunan yaşlı bir adamın hüznüyle, gözlerini kapadı. Gece yağmurunun sessiz denize düşen ilk damlalarını duydu..." Eguçi'nin, genç kızları seyredişinde, aşksız anılarını canlandırışında, ölüm ile erotizm yan yana gelir, bitişir.
Garcia Márquez'in Benim Hüzünlü Orospularım adlı yapıtındaysa, doksanına gelmiş ' orta karar' bir gazeteci söz konusu. Çok çirkin ve utangaç. Yaşamı boyunca genelevlere, randevu evlerine devam etmiş. Kadınlarla hep parasını ödeyerek birlikte olmuş. Hesabını tutmuş: Elli yaşına geldiğinde, 514 kadınla en az birer kez birlikte olduğu çıkmış ortaya. Ne ki, ömrü boyunca hiç aşk yaşamamış, hiç âşık olmamış. Doksanıncı yaşgününde kendisine son bir armağan vermeyi, el değmemiş bir kızla birlikte olmayı kararlaştırıyor. Ama bu kez bambaşka bir 'serüven' bekliyor yaşlı gazeteciyi. Bir randevu evi odasında, uyumakta olan genç kızı, hiç uyandırmadan sabaha kadar seyretmekle yetiniyor. Evine döndüğünde, yaşamının belki de son dakikalarını birer birer saymakta olduğu böylesi bir döneminde, ilk kez âşık olduğunu anlıyor. Her gece saat onda aynı randevu evine gidiyor ve aynı kızı sabaha kadar seyrediyor. Delgadina adını verdiği kıza şarkılar söylüyor, çocuk öyküleri okuyor; Küçük Prens'ten, Binbir Gece Masalları'ndan, Charles Perrault'nun peri masallarından bölümler okuyor. Giderek, tüm yaşamı, birlikte olduğu kadınlar usunda yeniden canlanıyor. İhtiyar gazetecinin, son demlerinde kendisine vermeye kalkıştığı 'armağan'dan yola çıkan öykü, bana kalırsa, Yüzyıllık Yalnızlık yazarının okurlarına sunduğu yeni bir 'armağan'a dönüşüyor.
Benim Hüzünlü Orospularım, doksan yıllık yalnızlığın sonunda, ölümün eşiğinde, ansızın doğuveren alışılmadık, yabansı, tuhaf bir aşkın öyküsü. Ama bana öyle geliyor ki, 'hüzünlü olan', aslında orospular değil, yaşlı adamın kendisi. Tıpkı Kavabata'nın Uyuyan Güzeller Evi'nde olduğu gibi, Benim Hüzünlü Orospularım'da da, baştan sona ölümün hüznü egemen. İki ustanın 'ikiz' öyküleri, aklıma bir soru düşürüyor: Ölümü anlatan usta işi bir öykü, ölümü değiştirmez mi biraz da? Kuşkusuz, o soğuk, yansız ölümün kendisini değil, ama bizim ona bakışımızı, onu algılayışımızı.