Desiderius Erasmus

Delili?e ?vg?

Desiderius Erasmus


Anasayfaya
Ele?tiri sayfas?na

13.04.2011

 


 Edit?r?n Notu :
R?nesans'a y?n veren en ?nemli d???n?rlerden biri olan Erasmus, "Delili?e" methiyeler d?zd??? "Delili?e ?vg?" adl? kitab?nda "ger?ek bilgelik, deliliktir" ya da  "kendini bilge sanmak, ger?ek deliliktir" ikilemi ?zerinde durur.  Komedi t?r?nde ele al?nan denemelerde "delilik (stultitia)", kendi kendisine ?vg?ler d?zer; hayat?n her evresinde delili?in nas?l egemen oldu?unu anlat?r.  Bu arada ?zellikle din kurumu ve din adamlar? ile devlet y?netiminin hemen hemen her kademesindeki ki?iler ve kurumlar  delili?in sivri dilinden nasibini al?r.   ?Delili?e ?vg?? ?a?lar boyunca ba?nazl??a kar??  yaz?lm?? bir ba?yap?tt?r.
 
 

Erasmus - Delili?e ?vg?
Dipnot Kitap Kul?b?

Y?cel Nural

Rotterdaml? Erasmus. Reform d?neminin ?ks?z ?ocu?udur. Gayri me?ru bir ili?kiden do?an ve k???k ya?ta ebeveynden yoksun kalan Erasmus?un ge?mi?i. garip bir ?ekilde. onun tarihteki rol?n? ?nceden yans?t?yor gibidir. Erasmus tutkulu bir ?ekilde kendisini H?ristiyan aleminin inanc?n? ve ayd?nl???n? yaymaya adam??t?. Ne var ki. H?ristiyanlar ars?ndaki i? sava??n mantar gibi ?retti?i rakip ak?mlar?n hi? biriyle tam bir uzla?maya varamad?. Eski kiliseye sert ele?tiriler y?neltmesine kar??n. reform hareketini k?lt?rel bir tehdit gibi alg?lam?? ve kiliseden ayr?lmam??t?. Erasmus . L?ther d?neminden ?nce. eserleri en yayg?n bi?imde okunan ve ?t?pk? Luther gibi- reforme etmek istedi?i kilisenin en inand?r?c? ele?tirmenlerinden biriydi. Ancak. Luther yine de onu ??pheci ve silik buluyordu. Erasmus ya?am?n?n sonuna dek geleneksel H?ristiyan kilisesinin otoritesinden ba??ms?z oldu?u kadar. Katolik birli?ine olan sadakatini korudu. Ne var ki . Katolikler onu . Luther?in yolunu a?an biri olarak g?rd?ler. Fikirleri i?in tutucular. ?Erasmus yumurtlad?. Luher kulu?kaya yatt?? diyorlard?. Protestanlar ise yeterince a??k bir tutum almad???n? d???nd?ler. Hi? kimseye yaranamayan Erasmusun. t?m ?al??malar? yasakl? kitaplar listesine al?nd?. ve. ?l?m?nden sonra aforoz edildi. Erasmus ?o?unlukla . ana vatan? olan Holanda?dan uzakta ya?ad?. ve en uzun s?reli ikametgah?. Basel?deki Froben bas?mevi oldu. Ancak onun ger?ek vatan?. yo?un yaz??malar?. yorulmak bilmeyen yay?nc?l???. ba?l?l?k ?zerine ?al??malar. H?ristiyan inanc?n?n kaynaklar? . e?itsel metinler ve tezler. ?arp?c? hicivler ve toplumsal yorumlar-ve en ?ok da anla??l?r ve kinayeci tarz?n?n ?ekici s?cakl??? sayesinde. kalemiyle yaratt??? vatand?. Bu y?zden sonraki y?zy?llarda da ?n?n?n. ne g?nahkar din savunurlar?n?n onu sahiplenmekte pek istekli davranmamalar?. ne de onun genel ??hretinin. resmi inanc?n ve genel ge?er dindarl???n zekice. engin bir bilgiyle . kemirircesine ele?tirilmesine yenilmemi? olmas? ?a??rt?c? de?ildir.

H?ristiyan olsunlar veya olmas?nlar. ba?kalar?na g?re . Erasmus?un kozmopolitizmi ve uzla?mac?l???. sava?a ve ?iddete olan nefreti ve uluslar aras? d?zene verdi?i destek. onu bir o kadar da g?n?m?zle ilintilendirmektedir. Okul ve ?niversitedeki e?itimden sorumlu olanlar ve ortak iyiye hizmet etmek ?zere gen?lere ahlaki ve entelekt?el disiplin a??lamaya ?al???rken. etkin bir h?manizmin yoklu?undan yak?nanlar i?in. Erasmus. uzak oldu?u kadar da vazge?ilmez bir ?ahsiyet olmaya devam ediyor. (?) Bu. Modern dedi?imiz ?a?da. Avrupai akl? ve ruhu do?uran yayg?n ak?mlar? besleyen etkisinin neden bu kadar uzun s?rd???n? a??kl?yor.

Erasmus?un. ge?mi?i hakk?nda ?ok az bilgi vard?r. Bunun b?yle olmas?n?n nedeni bizzat Erasmus?tur. Kendisi . ya??n? bile belirtirken . ?eli?kili tarihler verirdi. G?n?m?zde. 1467?de do?du?u kabul edilmektedir. Her iki ebeveynin de. ?ok zengin olmasalar bile. epeyce g??l? Rotterdaml? ailelerden geldikleri zaman?n resmi kay?tlar?nda belirtiliyor. Gayri me?ru olarak do?mas? onun papazl??a atanmas? ?n?nde ba?l?ca engel olmu?tur. Kendisinden ?? ya? b?y?k bir karde?i vard?. annesi dul bir kad?nd?. Babas? klasik Latin ve Yunan edebiyat? ?zerinde ?al??m?? . e?itimli bir katipti. ve bir ara papaz olmu?tu. Anne-babas?n?n ni?in evlenmemi? oldu?u kesin olarak bilinmemekle beraber. aralar?ndaki kan ba??n?n Kilise yasalar?na g?re evlili?e izin vermedi?i d???n?lmektedir. Ayr?ca. Erasmus ile akrabalar? aras?ndaki ili?kinin. onun ya?am? boyunca s?rd??? biliniyor.

Ebeveyninin 1484 y?l?nda. veba salg?n? s?ras?nda. ?lmeleri ?zerine iki ?ocuk. Erasmus?un ilk ??retmeni Pieter Winkel?le birlikte ?? ki?inin himayesine verildi. Daha sonralar?. humanist e?itimin merkezi olarak ?n yapacak olan. bir okulda . bir y?l kadar. e?itimini s?rd?rd?.

H?manistlerin. bu yeni e?itimi orta?a? (skolastik)?okullar??n?n entelekt?el k?lt?r?ne ters d???yordu. Bu h?manizm . geleneksel dinin reddini veya ona d??man olmay? i?ermiyordu fakat. giderek. okur yazar olan laik bir toplumun ihtiya?lar?n? kar??layacak. ve insan bireyinin bu d?nyadaki yerini ve potansiyellerini i?selle?tiren bir perspektif sunuyordu. Bunun i?in klasik antikiteden metinlerin bir an ?nce incelenmesi. bu metinlerin kavranmas?n? kolayla?t?racak bir dilin geli?tirilmesi ve insanl?k. yani ?h?manitas? ad?na bunlardan dersler ??kar?lmas? gerekiyordu. Antik ?a? bilgeli?inin kapsaml? bir derlemesi olan. ?Adagia?lar? yay?nlayan . bu mizah ustas? . ayn? zamanda k?s?r inan? ?eki?melerinin kararl? d??man? kimli?iyle. Ayd?nlanma ?a??nda yeniden g?ndeme geldi.

Erasmus veba y?z?nden annesini. arkas?ndan babas?n? kaybedince . kendisinin ?niversiteye gitmek istemesine ra?men. iki karde?i. yetimliklerinden kaynaklanan yoksulluklar?na ??z?m olarak. dinsel ya?ama ge?meye zorluyorlard?. Erasmus ilerde yapaca?? de?erlendirmede Din Karde?leri hakk?nda ??yle der:?Zekas? e?itilmeye daha m?sait. ve di?erlerine g?re daha aktif olan her hangi bir ?ocuk g?rd?klerinde(?) Din Karde?lerinin ba?l?ca amac? bu ?ocuklar?n ruhunu bozmak ve bedensel cezaland?rmalar. tehditler. su?lamalar ve di?er baz? hilelerle?ki onlar buna ?ocu?un terbiye edilmesi derler?bunal?ma sokmakt?r. ?

Erasmus?un e?itimi hakk?nda bundan ba?ka fazla bilgi olmamakla beraber h?manist olarak geli?imini kendi haz?rlad??? tezlerde ve ilk ?nemli ?al??mas? olan ?antibarbari?. ?barbarl??a kar???da bulabiliriz. ?Antibarbari?. en az?ndan Erasmus?un. Steyn?deki manast?rda ge?irdi?i y?llarda ki?isel geli?imi bak?m?ndan eldeki en ?nemli kaynakt?r. Burada k?zg?n ve barbarl??a g?cenmi? bir Erasmus g?r?n?r. Lakin . Latin diline kar?? giri?ilen sald?r?lara kar??n. okul ?ocuklar?na ??renim malzemesi sa?lanmas? ve ??rencilerin ?al??malar?na yard?mc? olma d???ncesi . Erasmus?a do?al geliyordu. Bu ?er?evede Paris?teki ??rencilerine yazd??? mektuplarda . Erasmus?un 1512?de yay?nlad??? ???renme Metodu? adl? incelemesinde ?nerilen yazarlara ve temel ilkelere rastlan?r. Bu metinler H?manist filolojide d?n?m noktas? olmu?tur( ?zellikle Valla?n?nkiler). Dil ?zerine . ?zellikle konu?ma diline (Colloquia) . gramere. yaz?n tarzlar?na. belagate y?nelik. t?m ?al??malar?yla Erasmus?un e?itime yapaca?? katk?lar da yava? yava? bi?imlenmeye ba?lam??t?. Grek ve Latin klasiklerinden metafor zengini ?iirlerden . tarih ve co?rafya bilgisine kadar geni? bir bilgi yelpazesinden faydalanmak kadar. kutsal kitab?n ve kilise doktorlar?n?n metinlerinden de yararlan?lmal?d?r. ??nk?. bilgi. birden fazla ve pek ?ok renkli iplikle dokunan tek bir kuma?t?r.

Erasmus. yeniden canlanan klasik Avrupa k?lt?r?n?n . gelecekteki kilometre ta?? olacak . yeni eseri. ?Adagia?y?. muhtemelen. bir ziyaret s?ras?nda. Mountjoy ile yapt??? sohbetler boyunca tasarlam?? olmal?d?r. Eser . 818 adet Yunanca Ve Latince ?zdeyi?ler i?eriyordu. Bu eser Erasmus?un laik ??renim anlay???n?n zirvesiydi. ?ncil. kutsal bilgi alan?nda nas?l bir yer i?gal etmi?se. bu eser de ??renme ve kavrama alanlar?nda benzer bir yer i?gal ediyordu. ?zdeyi?ler . ifade etti?i ?eyden daha fazlas?n? ima eden esrarl? bir boyuta sahip olabilirlerdi. Bu simgeler . neredeyse . antik d?nemin t?m felsefesini i?ermekteydi. Antik g?rkemi ve insan soyunun deneyimlerini ta??rlard?. Sonu? olarak b?t?n varl?klar? Tanr? yaratt???na g?re ve Tanr? her ?eyin i?inde oldu?u i?in. evrensel b?t?n?n asl?nda nas?l tek oldu?unu ??retirler. b?ylece. teoloji okyanusunun kap?s? da. atas?zleriyle a??lmaktad?r.

1499-1500 y?llar? aras?nda ?ngiltere ziyareti ona Thomas More ve . ileride VIII. Henri ad?yla tahta ge?ecek olan Prens Henry ile tan??ma f?rsat? sa?lad?. Oxford?da Agustinyen kilisesi ile ilgili ?al??malar yapt?. Bu arada bir?ok ?nl? din ve d???nce adam?yla tan??m?? ve mektupla?m??t?r.

Erasmus 1509 y?l?nda yeniden ?ngiltere?ye d?nm??t? ki . ?Delili?e ?vg??y? bu d?neme bor?luyuz.

Erasmus . yazd??? her ?eyde. ama en ?ok ta onun muhte?em ta?lamalar?n? da i?eren ?Moralia? ba?l??? alt?nda toplanan ahlaki yaz?lar?nda. kendisiyle ilgili her t?rl? olay? yorumlayan. adaletsizli?e kar?? ??kan. sa?mal?klar? alaya alan. metheden . ikna eden. ???tleyen. muziplik yapan. azarlayan. yas tutan. lanetleyen. k?kl? bir ahlak??yd?. ?Prensler ve Bar??? ba?l??? alt?nda toplanan ?al??malar? da . onun ahlaki ve pasifist. sava? kar??t? duru?unun belgeleridir. ?a?da? devlet adamlar?n?n el kitaplar? olan. Machiavelli?nin. ?Prens?i. More?un ??topya?s? ve Seyssel?in. ?B?y?k Fransa Monar?isi?- ile kesin kar??tl?k i?eren bu eserler . Erasmus?un e?itsel tezleri aras?ndad?r. Y?ksek devlet adam? olarak m?kemmel ve ahlaki ki?ilik yaratma amac?yla s?rd?rd??? programda. Erasmus en ?ok Platon ve Aristoteles ?zerinde duruyor ve ?kamu iyili?i? do?rultusunda hareket edilmesi gere?ini vurguluyordu.

?Delili?e ?vg??. Erasmus?un g?n?m?ze kadar ula?m?? ve sevilerek okunmu? tek eseridir. Delilik tarih boyunca insanl???n akl?n? kar??t?ran. toplumda nereye koyaca??n? bilemedi?i. genellikle ?ok yanl?? . hatta. ac?mas?z uygulamalara maruz b?rakt??? h?z?nl? bir y?z?d?r. Michel Foucault?nun ?Histoire de la Folie a l?Age Classique? adl? eseri bu i? ac?tan konuyu didaktik bir yakla??mla irdelemi?tir. Delilik . edebiyatta . tiyatroda. plastik sanatlarda da s?kl?kla sahneye ??kar. Shakespear. Cervantes. Goethe. Kafka. bu konuda hemen akla gelen yazarlar. 1509 y?l?nda yay?nlad???. ?Deliler Gemisi? adl? . hicivlerle dokudu?u uzun ?iiriyle. Sebastien Brandt. b?y?k olas?l?kla Erasmus?a esin kayna?? olmu?tur. ?Deliler Gemisi?. Bosch?un ayn? ba?l?kl? ?nl? tablosuna da konu olmu?tur.

Pierre Gringoir??n. ?Delilerin Prensi? adl? tablosu da (XV. -XVI. Yy. ). delili?in ?e?itli hallerini betimler. Bu konu Breughel?in tablolar?nda da s?kl?kla resmedilir.

Ayr?ca delili?in bir hastal?k ve t?bb?n konusu oldu?u d???ncesini savunan. Thomas Platter . ve Hollandal? Jean Wier de Erasmus?un ?a?da?lar?yd?. Bu y?zy?l?n h?manistleri. delili?i insan?n cezaland?r?lmas?n? gerektiren bir su? veya g?nah olmad???n? insanlara kabul ettirme ?abas?na giri?tiler.

?Delili?e ?vg?? ilk kez 1511 y?l?nda. Paris?te ??kt?. Erasmus ?ld???nde eserin otuz alt? Latince bask?s? yap?lm??. ?ek?e. Almanca . Frans?zca?ya ?evrilmi?ti. ?Delili?e ?vg??. ba?ta Thomas More ve Papa XLeo olmak ?zere. yak?n ?evrede sevin?le kar??land?. Ama teologlar taraf?ndan k?nand?. Sorbonne?da sak?ncal? kitaplar listesine kondu. Eserin Yay?n d?nyas?ndaki varl???. ?ngiltere. ?svi?re ve Hollanda?daki matbaalar?n inisiyatifine ba?l?yd?.

Erasmus ?ngiltere seyahati esnas?nda yeni bir kavram. klasik tarzda delili?e ?vg?ler d?zme ?zerine derinlemesine d???nm??. bunu ?encomium Moriae? olarak ifade etmi?ti. ?ngiliz dostu ve gelecekteki ev sahibi. More?un ad?na yap?lan bu kinaye. hem More?u hem de onlar?n t?m dostlar?n? sevindirecekti. Paradoksal . ironik ve esprili olan bu kavram. delili?i konu?mac? olarak ki?ile?tirecek. delili?in Delilik taraf?ndan ?v?lmesi anlam?nda ( hem objektif hem s?bjektif tamlamalarla) More. ehil bir deli ki?i olarak kendisini ?vecekti.

Erasmus bu tasla?? . More?un evinde ge?irdi?i bir haftal?k bir hastal?k esnas?nda. bizzat More?un r?zas?yla haz?rlam??t?. Bu eser daha sonra. t?pk? ?Adagia?. ve ?Colloquies? gibi pek ?ok kez. yeniden yaz?l?p geni?letilecekti. ?Delili?e ?vg??. edebi sanatta pek de m?kemmel olmayan bir virt??z denemesiydi. ve okurda bir t?r entelekt?el ba? d?nmesi yaratan gerilimlerle doluydu.

Erasmus bu eserde. bir prensin e?itimi ?zerine yazd??? kitapta savundu?u g?r??leri e?lendirici bir ruhla ele almaktad?r. ?Amac?m yergi de?il. k?lavuzluk yapmakt?. incitmeyi de?il yard?m etmeyi ama?l?yor ve insanlara ?nlerindeki yollar? kapatmadan nas?l daha iyi insanlara d?n??ebileceklerini g?stermek istiyordum. ?Erasmus . Horatius?un ustal???n? an?msat?r:?Ger?e?in g?l?mseyerek s?ylenmesini yasaklayan bir ?ey mi var????Ortak bir yazg?ya sahip olan ?l?ml? topluluklar?n en aptalca d???ncelerle ya?am?n her alan?nda kirletildiklerini ve iyile?meyi umut etmektense dua etmeyi daha kolay bulduklar?n? g?rd?m. ??te bu y?zden memnun edilmesi pek kolay olmayan ki?iliklere b?ylesine ?st? kapal? bir tarzda ula?abilece?imi ve onlar? sadece iyile?tirmekle kalmay?p ayn? zamanda e?lendirebilece?imi d???nd?m. ?

?Delili?e ?vg??. Erasmus?un d???ncelerinin hen?z tam olgunla?mad??? bir d?nemin ?r?n?d?r. edebi bi?im bak?m?ndan ?nemli kusurlar i?ermektedir. Her ?eye ra?men . terc?melerde ve g?n?m?zdeki bask?larda bile var olmaya devam eden bir g??le dolu olan. i?erdi?i ki?isel ?zellikler sayesinde . bu kadar ?ok sevilen bu eser. Erasmus?un en ?ok tan?nan eseridir. Erasmus?un d???ncelerinin somut bir ?rne?i olmasa. n?ktedanl??? . f?tursuzlu?u. ve dolays?zl???. ak?lda kalmayacak bir tarzda verse bile . ?Delili?e ?vg?? bizi. onun zihinsel d?nyas?n?n derinliklerine. engin k?vrak zekas?n?n kaynaklar?na g?t?r?yor.

Bi?im olarak retorik bir hitabet olan ?Delili?e ?vg??. bir b?b?rlenmeyle ba?la:?Deliler Konu?uyor??arp?c? ve paradoksal temas? daha ba??ndan itibaren g?ze ?arpmaktad?r. ?Delinin en b?y?k deliler aras?nda bile k?t? bir ??hrete sahip oldu?unu gayet iyi biliyorum?? Ve deli bir anda. ya?am?n dayan?l?r k?l?nmas?ndaki ka??n?lmaz rol?n? derinlemesine ortaya koymaya giri?ir:?G?rd???n?z gibi ben. iyi ?eylerin ger?ek sunucusuyum??Ya?am?n kendisi bile varl???n? delili?e bor?ludur. ??evlili?in sak?ncalar?n? g?z ?n?nde tutsayd?. hangi ?l?ml? ba??n? evlili?in yular?na uzatmak isterdi ?Hangi kad?n . gebeli?in rahats?zl?klar?n? . do?urman?n ac?lar?n? . tehlikelerini ?d???nseydi . bir erke?in a??kane takiplerine kendini kapt?r?rd??? (s. 33)

Eser ilerledik?e yava? yava? temas?na ?s?n?r: ya?am boyunca bize sunulan her t?rl? imkan Delilik taraf?ndan sa?lan?r. ? ?nsan?n ilk ?a?? olan ?ocuklu?un b?t?n ?a?lar?n en ?eni en ho?u oldu?u do?ru de?il midir?Do?a . daha do?umlar? an?nda onlar?n ?evresine bir delilik havas? yaym??t?r. bu hava ?ocuklar? b?y?tenleri b?y?ler? b?ylece bak?lmalar?n? sa?lar. (s. 36)

Ger?ekten de Do?a ana Delilik baharat?n?n hi?bir yerde eksik olmamas? i?in elinden geleni yapm??t?r. ?ocukluk . gen?lik hatta ya?l?l?k da delili?in ?ekicili?i sayesinde mutludurlar. Kad?n?n bir arma?an olarak erke?e sunulmas? . erke?in ac?mas?z do?as?n? kad?n?n delili?iyle yumu?atmas?n? sa?lar. (s. 47)

Geveze delilik s?zlerine devam eder: arkada?l?k . dostluk ?zerine. (s. 50). evlilik ?zerine(s. 53). insan?n kendini sevip be?enmesi ?zerine (s. 55)kendi de?erli katk?lar?n? ?v?p durur. ?nsanlar?n sava?a duyduklar? hayranl??? ironik bir betimlemeyle delili?e ba?larken . kendi bar????l pasifist duru?unun ip u?lar?n? verir. Erasmus. (s. 58) Delili?in devlet adamlar?ndan. filozoflardan da uzak olmad???n? hat?rlat?r. (s. 60) ??l?ms?z tanr?lar?n ya?amlar?n? benimsemeye ?al???rken t?m insanl?klar?n? g?z ard? ederek bilgelik pe?inde ko?an?lara gelir s?ra(s. 85). Bunlar mutsuz insanlard?r. Delili?e en fazla yakla?anlar ise en mutlulard?r. Bunlar krallar?n da g?zdeleridir. ??nk?. ger?ek tats?z da olsa delinin a?z?ndan zevkle dinlenir. Delili?in. aptall???n ve ??lg?nl???n insan tecr?besindeki yeri bundan b?yle defalarca tekrarlan?r. Bilgelik ile delili?i akraba yapar:ger?ek bilgelik deliliktir. kendini bilge sanmak da deliliktir? der. Rasyonel davran?? a??r? y?celtildi?i i?in insan. kendi do?as?ndan uzakla?m??t?r. Yeniden do?as?n?n gerektirdi?i ?ocuksulu?u bulmas? gerekir? fikri tam da R?nesans(J. J. Rousseau) felsefesinin temelini olu?turan d???ncelerdendir.

? Delili?e ?vg??. basit g?r?nen d???nceler ard?nda. R?nesans??n en ?nemli kavramlar?n? tart??maya a?ar. Bunlar?n aras?nda en ?nemlisi . ku?kusuz cehalet ile bilgeli?i kar?? kar??ya getirmesidir. Erasmus. kendinden ?nceki y?zy?llar boyunca bilgelik say?lan erdemlerin yeniden sorgulanmas? gerekti?ini d???nerek yazmaya ba?lam??t?r. Bir ka? haftada yazd??? san?lan eserinde orta ?a? inan?lar?n? ve skolastik felsefeyi yeniden de?erlendirme gere?i duyar. Ger?ekten de yeni bir ?a?a. gelece?e ve ayd?nlanmaya orta?a? inan? ve felsefesiyle girmek olanaks?zd?r.

?Moria?y? anlatabilmek onun bir g?lgesini sunmaktan ?teye gidemez. Bu eserin hakk? verilerek okunabilmesi i?in. klasik ?nc?llerinin. Erasmus?un o d?nemdeki me?guliyetlerinin. ?a?da?lar?na ve ele?tirmenlerine yapt??? g?ndermelerin ve her ?eyden ?nce de. retorik tarzdaki ini? ??k??lar?n ve klasik kinayenin zenginli?inin dikkate al?nmas? gerekir. Bu nedenden ?t?r? bu eser entelekt?el bir ustal?k ?r?n?d?r. Onun b?y?k ba?ar?lar?n? b?ylesine ince bir kitaba s??d?rma giri?imi . insan?n akl?na bir ?zdeyi?i getiriyor:?Ku? t?y? yata?? kibrit kutusuna s??d?rmak?.

Kaynaklar:

1. Erasmus. ?Delili?e ?vg??. K?rm?z? Klasik Yap?tlar Dizisi
2. ?Histoire de la Folie?-Wikip?dia
3. ??irkinli?in Tarihi?. Umberto Eco. Do?an kitap
4. ?Erasmus?. D???ncenin Ustalar?. James McConica. Alt?n Kitaplar


Dipnot Kitap Kul?b? ?yesi Yaz?s?

Tasavvuv ve Delilik

Delili?in Tarihi - K?t? ruhlar kar???nca
 

Y?cel Nural

?lkel insan ya?murun , r?zgar?n, s?cak veya so?uk havan?n insanlara ?d?l veya ceza olarak geldi?ine inan?rd?. Hastal?k g?r?nmeyen do?a ?st? varl?klar?n g?nderdi?i veya d??manlar?n uygulad??? b?y?lerin sonucunda ya?anan bir lanetti. Ak?l hastas?n?n anormal davran??lar? k?t? ruhlar?n, habis ve ?eytani g??lerin ki?iyi ele ge?irdi?i ?eklinde a??klan?rd?. Hastal??? geriletmek i?in

Bu iblisleri nas?l etkilemek gerekirdi?T?pk? insanlara yap?ld??? gibi, b?y?lerle, dualarla, tehditlerle, uysall?kla, gizli g??lerin ?fkesini yat??t?r?c? adaklarla?(?amanizm)

?branilere g?re sa?l??? ve hastal??? d?nendiren tek bir tanr?yd?. Hastal?k insan? g?nahlar?ndan dolay? cezaland?rmak i?indi, iyile?me ise semavi g??lere ?zg? idi. Delili?i k??k?rtan iblisler sadece tanr?n?n emrini uyguluyorlard?. ?lkel insandan modern ?a?lara kadar ge?erli olan inan?lar aras?nda antik Yunan ve antik Roma?da, g?zleme dayanan ak?lc? bilimsel bir ak?m da ortaya ??km??t?.

?. ?. V. Y?zy?lda , insanda beyinin akl?n organ? ve ak?l hastal?klar?n?n merkezi oldu?unu ilk kez s?yleyen Pythagore olmu?tu. Sonra Platon , bedenin ya?amsal kayna??n?n ruh oldu?unu ileri s?rd?. Geli?i g?zel d???k seviyeli i?tahlarla, akl?n ?st d?zey d?zenleyici i?levleri aras?ndaki ?at??ma, Platonisyen psikolojinin esas?n? te?kil eder.

?. ?. IV. y?zy?lda Aristo bilincin i?eri?ini betimler. ??ebak??sal g?zleme dayanarak, duyu ile (conation) istencin karar verme g?c?, ve, duygusall?k aras?ndaki fark? g?r?r. Aristo, d???ncenin , istencin karar verme g?c?n?, hazza ula?mak ve ac?y? elemek do?rultusuna y?nlendirdi?ini anlar . Yine de , ak?l , etken zekan?n kendisi, izah edilemez, ??nk? , bunlar mutlakt?r:deneyime ba??ml? de?ildirler. Platon?da oldu?u gibi, ak?l tanr?sal k?kenlidir.

Antik Yunan ve Roma ?da filozoflar ?evrelerindeki d?nyay? g?zlemlemekle kalmay?p kendilerini de inceleyip kendi varl?klar?n?n i?levselli?ini betimleme?e doymad?lar. Ama g?zlemleri tanr?sall??a ait alan?n s?n?rlar?nda durakl?yordu.

?. ?. I. Yy?da , ?i?eron antik ?a? boyunca , kendi normal ve anormal davran??lar?n?n tek sorumlusunun insan oldu?unu s?yleyen tek yazard?r. Ona g?re, akl? kar??t?r?p hastal??a neden olan?n tanr? de?il, insan?n bizzat kendi hatas?d?r, ve onu felsefe iyile?tirebilir.

Bir ba?ka Romal?, Soranus (?. S. 93-138) cinlerle perilerle u?ra?ma bilimiyle m?cadele ederek, g?venli?i ve etkinli?i belirlenmi? b?t?n tedavi y?ntemlerini kulland??Soranus hastalarla ya?amlar? ve ilgilerini ?eken konularda konu?man?n onlar? rahatlatt???n? d???n?yordu. Soranus , ila? kullan?m? ve di?er fiziki metotlar? en aza indirdi, b?ylece hasta ile doktor aras?ndaki yak?n ili?kiye dikkat ?ekmek istiyordu.

312 y?l?nda imparator Constantin , Hristiyanl??? imparatorlu?un resmi dini yapt?. Art?k bundan b?yle, iyi halde k?t? halde, Kilisenin ??karlar?yla Devletin ??karlar? birbirine kar??acakt?.

354 y?l?nda, Roma?ya ait Afrika?da, Hristiyan annesinin etkilerini ki?ili?inde ta??yan St. Augustin do?du. Saint Augustin, itiraflar?nda, i?inde, Tanr? a?k? ile cismani tutkular?n?n sava??n? nas?l ya?ad???n? betimler. Bu i?ebak??sal kitap, asl?nda Psikanaliz olmadan psikanalizin denendi?i ve psikolojinin geli?mesinde ?nemli bir evre olu?turan eserdir. ?nsan , tutkular?na egemen olmak i?in kendini s?k? bir s?nava tabi tutmal?, ama ayni zamanda do?a ?st? ilahi bir tanr? yard?m?ndan yararlanmal?d?r.

?Deli y?re?inden tanr?y? inkar edendir?

Barbar istilalar?, veba salg?nlar?, k?tl?klar, zorba y?neticiler, her yerde g?vensizlik, her t?rl? felaket insanlar? do?a ?st? inan?larda teselli aramaya y?neltti. Sihirli , mistik, cinli perili uygulamalar yeniden hakim olmaya ba?lad?, ve ayni zamanda hristiyanl?k ta ac? ?eken insanlara bekledikleri ?mit mesaj?n? veriyordu:??b?r d?nyada daha iyi bir ya?am. ?Hristiyan dogmas? , sa?l?k dahil, ya?am?n her alan?na hakimdi. Azizler hastal?klara kar?? insanlar? koruyor, hristiyan papazlar bedenleri ve ruhlar? tedavi ediyorlar, hastalar yak?n ?evredeki kilise manast?r ve yak?n?nda yap?lm?? hasthanelere s???n?yorlard?.

Her halde, Orta ?a? ba?lar?nda, Hristiyan hay?severli?i, ak?l hastalar?na yard?m ve teselli sa?lam??t?. Baz? yazarlara g?re bu ?a?da hastalara yard?m, XVII. Ve XVIII. Yy?lardaki uygulamalardan daha iyiydi. Ama y?z y?llar boyunca, hristiyan dogmatizmi hakim olduk?a, cinlere perilere inanma ve ?eytan ??karma adetleri geli?ti.

Mezmur 53, ?Deli y?re?inden tanr?y? inkar edendir? der. O halde deli tanr? tan?maz (ate)?dir. ?ncil?in son kitab?nda, ?eytan??n bin y?l s?reli?ine zincirlendi?i fakat sonra bir s?re i?in serbest b?rak?lmas? gerekti?i yazar. Yani ikinci bin y?l?n ba??nda onun h?k?mranl??? ba?layabilir. ?eytan av?n? se?er, onun i?ine girer, ve ki?i cinlere perilere kar???r. Aziz Thomas d?Aquin ??eytan, kar??m??larda g?rd???m?z gibi, hayali kar??t?r?r, akl?n kullan?m?n? hepten durdurur? der.

Cin ?arpmas?n?n nedeni g?nahlard?r. Bu g?nah ?arp?lm???n , ?ehvet, dine k?f?r gibi, kendi g?nah? olabilir, veya ailesinden birinin veya bir yak?n?n? da olabilir. Hatta akl?n? kaybeden ki?inin hi?bir b?y?k g?nah? yoksa, b?t?n insanl???n g?nah?n?n cezas?n? ?ekmektedir.

Cin ?arpmas?na (exorcisme) ?eytan ??karma ile kar?? konulur. Orta ?a?larda ?eytan ??karma uygulamalar?yla ?nl? say?s?z aziz ve papaz?n bu rit?elleri nas?l yapt???n? betimleyen dini kitaplar vard?r. Yani, ?eytan?n kurban? addedilen ak?l hastas?n?n ki?ili?inde kilise ve ilahiyat??lar ?eytanla sava??rlar. Tinsellik gereksinimi o denli ?nemli ki , bu g?n dahi, her psikoposlu?un bir cin ?arpmas? olay?na m?dahale edebilecek bir ?eytan ??karan papaz? vard?r. Bu g?n?n bu ?eytan ??kar?c?lar?, ?eytan girmesiyle psikolojik hastal???n fark?n? nas?l ay?r?rlar, bu da ayr? bir merak konusu.

Cad?lar, sapk?nlar, ak?l hastalar? kar???m?

Ama baz? hallerde insan ?eytanla i? yapmay? se?er. O zaman kar??m?za ??kan bir cad?d?r. XI. yy?dan ba?layarak cad?lar diri diri yak?ld?lar. Bu bask?n?n temelinde bu kez kilise de?il (bizim iyi bildi?imiz mahalle bask?s?), kamu oyu var: a??klanamayan bir nedenden dolay? bir felaket oldu?unda insanlar bunun sorumlulu?unu her hangi bir uydurma cad?ya y?klerler.

XIII. yy. ?dan itibaren kilise otoriteleri n?beti devral?rlar, ?zellikle ??nk?, cad?lar, cinlerden gelece?i sorarlar , halbuki gelecek sadece tanr?n?n tekelindedir. Kilise bask?s? insanlar?n ?st?ne ?ullan?r. B?t?n Avrupa?da, art?k, kad?n ve erkek b?y?c?lere i?kence yap?lacak, aforoz edilecek, kaz?klara ba?lanacak, kam??lanacak, ?evresine duvar ?ekilecek, diri diri yak?lacakt?r.

XIII. yy. ?da ayr?ca cad?lar , sapk?nlar ve ak?l hastalar? ayn? potaya konmaya ba?lar. 1239 ve 1245 y?llar?nda baz? Cathare?lar (dualist bir dini mezhep) cad?l?kla su?lanarak Engizisyon mahkemesince cezaland?r?l?r. 1258 y?l?nda Papa IV. Alexandre ?talyan engizisyoncular?na resmi bir ?ekilde, b?y?c?l??? cezaland?rmalar?n? emreder.

Halbuki bu d?zmece b?y?c?ler, genellikle, psikolojik hasta veya en az?ndan ruhsal durumlar? k?r?lgan insanlard?r.

Orta ?a?da delilik hakk?nda belgelere dayanan bir kitap yazm?? olan , Frans?z yazar Muriel Laharie, bu zavall?lar? ??yle anlat?r:

?Onlar?n trans halleri, d??leri, sanr?lar? (hallucinations), (bazen t?kettikleri otlar veya mantarlar sebebiyle), ?iddetli , kronik, histerik veya depressif , veya , psikotik say?klama durumu olarak de?erlendirilmeli. Hal bu ki, onlar?n kar???k , tutars?z, naif konu?malar?, hastal?kl? yalanlar?, uydurma masallar? , ?eytanla bir d?zmece-anla?ma gibi yans?t?l?yor. ?

????kence alt?nda bu zavall? , dengesiz ve korkmu? kad?nlar, her hangi bir su?u kolayca ?stleniyorlar. (?)XIII. yy. ?dan itibaren delilik, art?k, cad?l?k maskesinin alt?ndad?r , XIV. Yy ise?cad? av??n?n her yerde, b?t?n ?iddetiyle ba?lad??? as?rd?r.

Humanistler

XIV. yy. ?dan , (Dante, Bocaccio, Petrark) gibi, ilk humanistler, skolastiklerin kat? ve otoriter doktrinlerine, sava? a?arlar, ve Kilisenin otoritesinin yerine eskilerinkini getirirler. Ama bilim r?nesans?, ger?ek anlamda , insanlar eskilerin deneyleri yerine, kendi deneyimlerine daha fazla g?venebildikleri zaman , Copernic, Bacon , Leonardo da Vinci, Machiavel, Montaigne , Erasmus gibi R?nesans dehalar?n?n ?a??nda ba?lar.

Montpellir?de t?p e?itimini tamamlam?? olan ?svi?reli Thomas Platter (1536-1614), ak?l hastal?klar?n? s?n?fland?rmaya ?al???r, bir ?ok hastay? g?zlemleyerek, belirli metotlar uygular. Bir ?ok ak?l hastas?n?n bulundu?u hapishanelerde uzun zaman ge?irir. Ak?l hastal?klar?n?n ?o?unun beyin lezyonu sonucu oldu?una karar verir, ama iyi bir Kalvinist , olarak cinsel sanr?lar?n ?eytan?n kar??mas? veya Tanr?n?n cezaland?rmas? oldu?una h?kmeder.

Hollandal?, Jean Wier (1515-1588), cad?lar?n ak?l hastas? oldu?unu ve kilise taraf?ndan yak?lmak yerine , t?p doktorlar? taraf?ndan tedavi edilmeleri gerekti?ini ispat etmeye ?al???r. ?ki Alman?n ?cad? av?? kurallar?n? i?eren, ?Cad?lar?n Tokma??? adl?, pornografik kitab?n? sat?r sat?r ??r?ten ?Cinlerin D?zmecesi? adl? eserini yay?nlad? (1563). Wier?in baz? ?a?da?lar? onu sapk?nl?kla su?lad?lar, Kilise kitab?n? kara listeye ald?.

B?y?k tecrit

?Psikiyatri Tarihi? , XVII. yy. ??, ak?l ve g?zlem ?a?? olarak betimler, ??nk? bu as?r deneyci ve g?rg?c? (empirique) gelene?i geli?tirdi, ve psikiyatriye daha ger?ek?i bir bak?? kazand?rd?. Ak?l hastal?klar? da b?ylece, bat?l inan?lardan ve doktrin yanl??lar?ndan , ?rne?in Spinoza (1632-1677), gibi filozoflar sayesinde, bir dereceye kadar , kurtuldu.

Ama, bu ?a??n ruh hastalar? i?in, g?nl?k ya?am, ku?kusuz, 1656?da , XIV. Louis?in Paris?te bir Hastane a??lmas?n? emreden buyru?uyla, ?ok de?i?ti. Ama?, Paris?in b?t?n yoksullar?n? e?itmek ve ?al??t?rmak i?in burada tecrit etmekti. Bu misyon, ya?am boyu g?reve atanan, ?Hopital General?in i?inde vde d???nda, b?t?n yoksullar ?st?nde, ?otorite, y?netim, al?? veri?, polis, yarg?, ?slah ve ceza yetkisine sahip y?neticilere emanet edildi. Kral?n buyru?u ile, ayr?ca, bu direkt?rlere , bu hastanede, ba?lama kaz???, boyna ge?irilen demir halka, h?cre, yer alt? zindan? gibi , istedikleri ?ekilde kullanacaklar? yerler, ba? vuru olmadan kendilerince bu hastaneyi d?zenlemeler yetkisi verildi.

Michel Foucault?nun B?Y?K TECR?T dedi?i ve XIX. yy. t?p d?nyas?nda da s?ren olay?n ba?lang?c? b?yledir. Ama 1656?da ?Hopital General?in ama?lar? hi? de t?bbi de?ildi. Asl?nda bu , Paris sokaklar?nda s?r?nen dilencileri, ak?l hastalar?n? ve sakatlar? denetim alt?na almak i?in bir ara?t?.

Bu emrin y?r?rl??e girmesinden ?nce , 1656 ba??nda 40 000 olarak say?lan yoksullar?n 35 bini Paris?ten ka?arak ba?ka eyaletlere s???nd?lar. 1676 y?l?nda yeni bir kral ferman? ?lkenin her kentinde bir Hopital General kurulmas?n? buyurur.

D??k?nler yurdu

Bir bu?uk as?r sonra, Frans?z Devriminin ard?ndan, kendi iyilikleri i?in kapat?lan bu dilenci ve ak?l hastalar? i?in Esquirol ??yle yaz?yordu: ?Kald?r?m?n so?uk rutubetinden sadece bir has?rla korunmaya ?al??arak, pa?avralar i?inde uzan?rken buldum onlar?. Kabaca besleniyorlard?, soluyacak havadan, susuzluklar?n? giderecek sudan, ve ya?am i?in en gerekli ?eylerden yoksundular. Ger?ek zindanc?lar?n hayvani g?zetimine tek edilmi?lerdi. K???k, kirli , i?ren?, havas?z , ???ks?z odalarda, h?k?metlerin b?y?k masraflarla , ba?kentlerde l?ks ad?na besledi?i vah?i hayvanlar? bile kapatmaya k?yamayacaklar? , ma?aralarda g?rd?m, onlar?. ?

Her ne kadar , Pinel (1745-1826, Frans?z, modern psikiyatrinin kurucusu kabul ediliyor), ak?l hastalar?n? Paris?in t?marhanelerinden kurtard?ysa da, bu hastalar, XIX. yy. boyunca , az ?ok geli?mi?, Barok-t?bba ait y?ntemlerle bu yurtlarda kapat?larak tedavi edilmeye ?al???l?yordu. Bu ?a? incelendi?inde g?ze ?arpan ?zellik, sa?alt?c? oldu?u iddia edilen tedavi tekniklerinin asl?nda, d??k?nler yurdunda d?zeni ve g?venli?i korumak ad?na , sindirmek, korkutmak, deh?et salmak i?in uyguland???d?r. Uzun s?ren so?uk, ve s?cak banyolar, ishal yap?c?lar, kusturucular, kan almalar, tahri? ediciler, d?nd?ren koltuk, ani suya atmalar, ba?lamalar , tecrit etmeler, elektrik ?oklar?.

Buna kar??n b?t?n Avrupa?da yat?l? ak?l hastalar?n?n durumlar?n? iyile?tirmek ve bu insanl?k d??? uygulamalara son vermek i?in genel bir politik istem vard?r. Ak?l hastalar? i?in, ?svi?re?nin , Vaud kantonunda, ve Lausanne?da sa?l?k ko?ullar?na uygun, ho? ve g?l manzaral? Yurtlar yap?l?r. (1810)

Psikiyatri Kurumlar?

Psikiyatrik hastalar?n ve psikiyatrinin kaderi , XIX. yy. ?da ?svi?re?de b?y?k hastanelerin a??lmas?yla de?i?ti. Bu kurumlar t?p fak?ltesi taraf?ndan tan?nacak , daha bilimsel ve daha insani tedavi y?ntemleri geli?tirip uygulayacakt?. Ne yaz?k ki, baz? sorumsuz, acemi deneyciler, ?psychochirurgie? gibi tehlikeli uygulamalara giri?tiler. Yine de giderek, her kesin ?oktand?r diledi?i gibi, deli g?mle?i, zoraki du? gibi kat? uygulamalar yava? yava? b?rak?ld?.

XX. Y?zy?l

Psikamaliz devrimi denilebilecek olay XX. yy. ??n ba?lar?nda ortaya ??kar. 1856 y?l?nda , Moravia?da , t?ccar bir Yahudi aileden do?an Sigmund Freud, 1880?de, Viyana ?niversitesinden t?p doktoru olarak mezun olur. Meslek ya?am?n?n ba??ndan itibaren, Tedavi etmeden ?nce ak?l hastal??n? anlamak ister, ve g?r?ng?leri (ph?nomene) sistemli olarak g?zlemlemeye ba?lar. B?ylece, ilk kez psikolojik ba?lamda insan davran??lar?n?, sadece varsay?mlara g?re de?il , g?zleme dayal? olarak a??klamay? ba?ar?r.

?Bilin? d???? kavram?, Freud ile ba?lamam?? olsa da, Freud, ?ocukluk ya?lar?ndan , hatta do?madan ?nceki zamanlardan ba?layarak biriktirilen deneyimler gibi, ya?ama , ?l?me , cinselli?e ait b?t?n itkilerin merkezini buraya yerle?tirerek, bilin? d???na ?nemli bir anlam y?kledi. Bilin? d???n?n mesajlar?n? ??zme?e ve anlamaya yard?m eden y?ntem , Freud?un babas? oldu?u, psikanaliz metodudur. Ona g?re, ?ok geli?tirmi? oldu?u r?ya analizleri, bilin? alt?na giden ana yoldu. Freud ile, delili?i, bilin? d???na itilmi? g??lerin zorlad??? davran??lar olarak anlayabiliriz.

?svi?re?de Carl Gustav Jung, kolektif bilin? d???n? ortaya atarak, Freud?un teorilerine farkl? bir y?n verdi.

1912 y?l?nda, Freud hen?z psikanaliz metodunu geli?tirmekteyken, Frans?z psikolog ve cerrah , Alexis Carrel?e , t?p alan?nda Nobel ?d?l? verildi. 1873 y?l?nda, Lyon?lu b?y?k bir burjuva aileden do?an Carrel, New York? ta ?stitut Rockefeller?in direkt?r? olmu?tu. 1935?te , ?ok yank? getiren, ??nsan, ?u Bilinmez? ba?l?kl? bir eser yay?nlar. Ne s?yler, Carrel?

?Hala daha su?lular?n ve zihinsel ve bedensel eksiklilerin s?n?rs?z kalabal???n?n kar??m?zda ??z?lmemi? problemi var . Bunlar sa?l?kl? kalm?? pop?lasyona ?ok b?y?k bir a??rl?k y?klemektedir. T?marhanelerin, hapishanelerin, kamunun haydutlardan korunmas?n?n bedeli, hepimizin bildi?i gibi, ak?l almaz bir boyuta ula?t?.

?Uygar milletler taraf?ndan, bu yarars?z ve zararl? varl?klar? koruma ad?na naif bir gayret sarf ediliyor. Anormaller normallerin geli?imini ?nl?yor. Bu mesele ile y?zle?mek gerekmektedir. (?)

Modern toplumu sa?l?kl? bireye uygun olarak d?zenlemek ten ?ekinmemek gerekir. Bu gereklilik kar??s?nda felsefi sistemler, ve duygusal ?n h?k?mler yok olmal?d?r. ?

Bireylerin biyolojik e?itsizli?i ?zerine kurulu bu tezler, Nazilerin ?rk?? tezlerine ?ok uyuyordu. 1939 ekiminde, Hitler, t?p doktorlar?n?n dikkatli(!) muayenesinden sonra patolojik durumlar? belirlenen hastalara Euthanasi uygulanmas?n? buyurdu. Onun su? ortaklar? Bouhler ve Brandt , doktorlardan bir ekip olu?turdular ve 1940 oca??nda T4 operasyonu ba?lat?ld?. Almanya?da ve do?udaki i?gal b?lgelerinde, ?ncelikle psikolojik hastalar ve zihinsel engelliler olmak ?zere, yakla??k 100 000 ki?i yok edildi. Nazilerin de?imiyle, ?bu yarars?z a??zlar?, gaz verilerek, i?ne ile, veya ?l?mc?l dozda ila? verilerek ?ld?r?ld?. Cesetler f?r?nlarda yak?ld? ve bu zavall?lar?n yak?nlar?na da ?l?mlerin hastal?k salg?n? gibi, kendi uydurduklar? nedenler den oldu?u bildirildi. Ama bu s?rlar ortaya ??kt?, ve aileler ve kilise mensuplar? ?ikayete ba?lad?. Hitler, 1941?de, hi? olmazsa Almanya?da euthanasi program?n? durdurdu.

Her ne kadar T4 operasyonu bilinse de, ?kinci D?nya Sava?? boyunca , Fransa?da Psikiyatrik s???nma evlerinde, a?l?ktan ve so?uktan, 40 000 kadar ak?l hastas?n?n ?ld??? pek bilinmemektedir. ??nk? Vichy h?k?meti Psikiyatri hastanelerine verilen g?da karnelerini kesin olarak resmi asgari olarak ??kar?rken, d??ar?daki halk kara borsadan ve ya aile imkanlar?ndan faydalan?p biraz olsun beslenebiliyordu. Bu evlere di?er hastanelere verilen ilave g?da ?r?nleri de verilmiyordu.

29 ekim 1941?de, ?T?bbi-Psikoloji derne?i?, ?baz? psikiyatri hastanelerinde hastalar?n g?nl?k tay?n pay? ya?am? s?rd?rme?e yetecek miktar?n ?ok alt?ndad?r? diyerek kamu yetkililerine bir ?nerge verir.

1988?de bas?lan, ? Deliler Treni? adl? kitab?nda, Pierre Durand, ara?t?rmalar?nda, hi? olmazsa 1941?in ikinci yar?s?ndan sonra, Vichy otoritelerinin durumu bildikleri sonucuna var?r. ?lgili servisler konu hakk?nda uyar?lm??lard?. Pekala, bu k?k?n? kaz?ma i?lemini ?nlemek i?in ne yapt?lar?Hi? bir ?ey. O halde Vichy h?k?meti, 1944 kas?m?nda ?len, Alexis Carrel?in caniyane teorilerini bilin?li olarak uygulamaktayd?.

Sava?tan sonra , 1952?de ilk ?neuroleptique?, ?Largactil? ??kar?l?r. Bir ?ok doktor , en sonunda beynin i?lev bozuklu?una ?are olacak mucize ilac?n bulundu?una inand?. Di?erleri i?in, ?neroleptiqueler?, sadece kimyasal deli g?mle?inden ba?ka bir ?ey de?ildi. ?Neuroleptique? etkisindeki hastalar biraz robot gibi y?r?seler de hastan?n y?z ifadesi de?i?iyor, i?aretler yapan hayk?ran, a??r? heyecanl? hasta ile ilgisi kalm?yordu.

1960?l? y?llar?n ba??nda, ABD?de ve Avrupa?da, ?antipsikiyatri ?ad? alt?nda , klasik hastane tarz? tecrit kar??t? bir tart??ma ba?lat?ld?. Baz? yazarlara g?re, psikiyatri, t?p biliminin t?yleri ile s?slenmi?, zorlamaya dayal? toplum denetiminin kaba bir arac?ndan ba?ka bir ?ey de?ildi.

Bu a??k ve kat? antipsikiyatrik-sosyolojik s?ylemler, 1980?li y?llar?n sonuna do?ru, ak?l hastal???n?n ger?eklerinin yeniden kavranmas?yla sona erdi. ?talya?da psikiyatrinin kurumsalla?mas?n? ?nleme giri?imlerinin b?y?k fiyasko ile son bulmas? da an?msanmal?d?r. Di?er Avrupa ?lkelerinde de, psikiyatri hastaneleri, son derece sert polemik sald?r?lara kar?? koymu?lard?r, ve hastalar? kriz zamanlar?nda ac?lar?n? yat??t?rmak ve tedavi etmek i?in bar?nd?rmaya devam etmekteler.

G?n?m?zde, chimioth?rapie(ila?la tedavi) ve psikoterapi psikiyatri?nin birbirinden ayr?lmaz ve birbirini tamamlayan iki y?z?d?r, buna art?k hastan?n yak?n ?evresini, ailesini, i?verenini, dost ve arkada?lar?n? da hesaba katan, sekt?r psikiyatrisi ve sosyal psikiyatri de kat?lmaktad?r.

Kaynak

?Histoire de la Folie?, -Wikip?dia



 

 

?ule B?l?ko?lu
Dipnot Kitap Kul?b?


AKLISEL?M D?NYADA DEL?L?K TEK ?ZG?RL?K M??
Stefan Zweig penceresinden Erasmus ve Delili?e ?vg?
 

Y?l 1509... Stefan Zweig, tarihin bu bu kritik d?nemini, Erasmus? un bak?? a??s?yla ?zetlemektedir deneme t?r?nde bir ba?yap?t olan ? Rotterdaml? Erasmus : Zaferi ve Trajedisi? eserinde;

?Erasmus, ?talya da kilisenin tam anlam?yla dinsel ??k?nt? i?inde oldu?unu g?rm??t?; Papa Julius, ?evresindeki sava???larla, bir paral? asker komutan?ndan (Condottiere) farks?zd?; piskoposlar havarilere yak??an bir sadelik i?erisinde olacaklar? yerde, ihti?am ve israf i?erisinde ya?amaktayd?lar; Erasmus sars?nt?lar i?indeki bu ?lkede g?zlerini sava? h?rs? b?r?m?? olan prensleri g?rm??t?; iktidar sahiplerinin sonsuz c?retine ve halk?n korkun? yoksullu?una tan?k olmu?tu; bak??lar?n? bir kez daha sa?mal???n u?urumunun derinliklerine ?evirmi?ti.? (s.72)

?talya? ya hakim ve yukar?da tasvir edilen o kasvetli buluttan s?yr?l?p, at s?rt?nda Alp da?lar?n?n g?ne?li tepelerini a?arken geride b?rakt??? karanl???n bo?ucu pen?elerinden bir anl?k kurtulma iste?i , Erasmus?u belki de ger?ek ?zg?rl?k olarak tan?mlanmas? gereken ?delili?e? ba?vurarak, rahatlayabilece?i bir ruh haline sokmu?tur. Nitekim Zweig taraf?ndan kaleme al?nan ya?am ?yk?s?nde de a??k?a belirtildi?i ?zere Erasmus yery?z?n?n iktidar sahiplerine y?nelik d???nd??? ac? hakikatleri dile getirmek i?in uluorta ve a??k se?ik konu?abilecek bir karaktere asla sahip de?ildir. Her t?rl? ba?nazl???n ancak g?n?n birinde kendi ba??n? yemekle nihayet bulaca??, akl?n ise beklemesini ve direnmesini bilece?ine inan?r. Zweig? ?n Erasmus? u tasvir etti?i ?u c?mle ile kesinlikle bir eylem adam? olmad??? do?rulanmaktad?r ; ?..bir kar???kl?k ??kt???nda kabu?una, yani ?al??ma odas?na ?ekilmeyi her?eye ye?ler, kendini ancak kitaplar?ndan ?r?l? duvar?n arkas?nda g?venlik alt?nda hissederdi. Erasmus? u tehlike anlar?nda, kaderin d?n?m noktalar?nda incelemek, g?zlemciye neredeyse ac? verir ve onu ho? diye nitelendirilemeyecek manzaralarla kar?? kar??ya b?rak?r; ??nk? Erasmus ne zaman b??ak kemi?e dayansa tas? tara?? toplar ve alelacele tehlike b?lgesinden ka?ar.? (s. 65/5), ?Onun gibi buluttan nem kapan, k?r?lgan birinin, R?nesans ve Reform y?llar?n?n ??lg?n anaforlar? aras?nda kitleleri pe?inden s?r?kleyebilen bir ?nder olamayaca??n? anlamak i?in yeterlidir. ? (s. 64)

Y?z ?izgileri dahi cesur bir at?lganl??? temsil etmezken, zay?f fiziksel duru?u, hastal?kl? b?nyesi ve s?rekli ???yen v?cudu ile y?ksek sezgi ve d???nce g?c?n?n yarat?lar?n? eyleme d?n??t?rmekten aciz oldu?u eserde ?ok kereler ifade edilmi?tir. Esasen bir dava u?runa can vermeye Erasmus? un ne v?cudu ne de ruhu izin vermektedir. Kendisi de bunun fark?ndad?r. 1509 y?l?nda ?talya ?ngiltere aras?nda yapt??? uzun yolculuk s?ras?nda t?m bu s?k?nt?lar? herhangi bir eyleme ge?meden beraberinde ta??maya devam etmek belli ki bunaltm??, son derece duyarl? bir d???nce insan? olarak y?re?inde hissetti?i bu dayan?lmaz y?kten ar?nma arzusu onu kendine g?re bir eyleme s?r?klemi?tir. A??k?a de?il ama delilik k?l?f? alt?nda, olanca y?k?yle ve t?m h??m?yla sanki i?ini d?km??t?r ?Delili?e ?vg?? ismini verdi?i eserinde.

?Erasmus kitab?yla papal???n g?nahlar listesini a??k?a ?a??n duvar?na asm?? oluyordu: ?ok anlaml?l?k yaratma konusunda bir usta s?fat?yla, s?ylenmesi tehlikeli ve zorunlu ne varsa, Stultia?n?n a?z?ndan din alan?ndaki yozla?malara g??l? bir sald?r? olarak y?neltmedeki o b?y?k sanatsal becerisinden yararlanarak s?yl?yordu. Ve k?rbac? indirenin g?r?n??te bir delinin eli olmas?na ra?men a?a??daki t?rden s?zlerin ele?tirel amac?n? herkes derhal anlamaktayd?? (s. 78)

?Erasmus? un ciddi, a??r ve bilimselli?in olanca a??rl???n? ta??yan as?l eserleriyle kar??la?t?r?ld???nda, bu k?sa ve edepsizce bir dille ele al?nm?? olan ta?lama, ilk anda biraz ?ocuk?a, i?erik a??s?ndan da yoksul ve hafif ka?ar. Ne var ki sanat eserlerinin tutarl?l???n? sa?layan ??eler, ?ap?n geni?li?i ve a??rl?k de?ildir; politika alan?nda nas?l tek bir ?ekirdek s?zc?k, bir espri ?o?u kez Demostenesvari bir s?ylevden daha ?ok etki uyad?r?rsa , edebiyat alan?nda da k???k eserler ?o?u kez silindir gibi eserlerden ?ok daha uzun ?m?rl? olur. ? derken Zweig, Voltaire? in y?zseksen ciltten yaln?z k?sa ?Candide? anlat?s?n?n canl? kald???n? hat?rlat?r. Nitekim Erasmus? un say?s?z kal?n kitaplar?ndan g?n?m?ze kadar kalabilen yazar?n seyahat s?ras?nda vakit ge?irmek belki i? d?kmek amac?yla yazd??? ve bir espriyi and?ran ?Laus Stultitiae ? Delili?e ?vg?? d?r. (s. 72-73)

Stefan Zweig? ?n de?erli ba?yap?t?n? Almanca asl?ndan terc?me eden Ahmet Cemal kitab?n giri?ine ekledi?i ?Zweig ve Erasmus ? iki h?manist ?zerine notlar? ba?l?kl? yaz?s?nda ??yle der ;

? Biyografide Zweig, Bat? h?manizminin kurucusu ve h?manistlerin en b?y??? say?lan Erasmus? un ya?ad??? zaman par?as?yla, yani onbe?inci y?zy?ldan onalt?nc? y?zy?la ge?i? d?nemi ile kendi ya?ad??? d?nem aras?nda ko?utluk kurmu?, insanl?k idealleri a??s?ndan da kendisini bir anlamda Erasmus? la ?zde?le?tirmi?tir. Her t?rl? zorlamay? yads?y?p her ko?ul alt?nda i? ?zg?rl???n? koruma u?runda ?aba harcamak , kimsenin efendisi olmaya kalk??mamak, fakat kimseye de boyun e?memek; her t?rl? taraf tutmadan, ?zellikle de i?ine zorbal???n kar??t??? ?eki?melerden ka??p kendi kitaplar?n?n d?nyas?na s???nmak ; hi? bir sav ya da d???nceye ba?tan d??manca yakla?mamak, ama buyurgan nitelik almaya ba?lad??? anda, her sav?n ya da d???ncenin kar??s?na dikilmek; b?t?n bunlar gerek Erasmus? un gerekse de Zweig? ?n ki?iliklerinden birbiriyle b?t?n?yle ?rt??en niteliklerdir. ? (S. 10)

Ahmet Cemal iki h?manisti paralelle?tirirken, bu giri? yaz?s?nda Zweig? ?n 1936 y?l?na ait ve ba?nazl???n her t?rl?s?ne kar?? sava? ilan? anlam?n? ta??yan iki ?nemli eserine i?aret eder; ?Calvin? e kar?? Castellio? ve ?Zorbal??a kar?? ?zg?r D???nce?. Burada Nazi Almanya?s?n?n ???r?ndan ??kt??? d?nemde bireyin insan olarak kutsall???n? ve dokunulmazl???n? son bir kez savunmay? denemi?tir. Zweig? ?n yurdundan olup e?iyle birlikte 1942 y?l?nda Brezilya? ya s???nmak zorunda kald???, daha sonra Naziler yenilse bile bu d?nyadan bekleyebilece?i bir ?ey kalmad??? i?in ya?am?n? trajik bir karar ile noktalad??? da hat?rlat?lmaktad?r Ahmet Cemal? in giri? yaz?s?nda. Di?er bir saptama ise Zweig? ?n ? Erasmus biyografisi? eserinin altm??l? ve yetmi?li y?llarda, ??renci hareketlerinde ba?naz u?lar belirmeye ba?lad???nda da kap???lm?? olmas?d?r. Ahmet Cemal? e g?re eserin ?zg?r d???ncenin bayraktarl???n? yapma i?levinin sadece Nazi Almanya?s?n?n sonlanmas? ile s?n?rl? olmad???d?r. Der ki ; ? Rotterdaml? Erasmus: Zaferi ve Trajedisi, insanl?k d???nce ?zg?rl???n? ve birey olarak insan hayat?n?n ta??d??? kutsall??? bildi?i s?rece, g?ncelli?ini yitirmeyecektir.?

O halde sormam?z gerekmez mi;
D?nya tarihi, dinsel ba?nazl???n toplumlar? b?y?k travmalara ve kanl? felaketlere
s?r?kledi?inin ?rnekleriyle doluyken akl?selimin pay?na hep delilik mi d??mek zorunda?

(Stefan Zweig, Rotterdaml? Erasmus: Zaferi ve Trajedisi, Can Yay?nlar?, A?ustos 2008, 196 sayfa)


Taraf

**?Erasmus?un Delili?i, birinci tekil ?ah?sta, okurla konu?an bir karakterdir. Yazar dramatik bir sahneleme kurgular ve kad?ns? ?zelliklerle donat?lm?? bir kahraman a?z?ndan bir?ok ?nemli konular i?ler: ak?l konusuna tek y?nl? ve ?nyarg?l? bakmayan, bilginin s?n?rlar?n? ve de?erini anlayan ve en ?nemlisi de insan hayat?n? belirleyen davran??lar?n erdemlerini sorgulayan bir karakterdir Delilik. Hoppa ve ?ekici oldu?unu s?yler. Asla okurla polemi?e girmez, tek amac?n?n e?lendirmek oldu?unu s?k s?k yineler. Okurdan beklentisi ise, e?lenmenin ?tesinde, hayali seyircileri gibi ondan yana olarak, onun fikirlerini anlamam?zd?r. Dilini sak?nmayan, akl? bir kar?? havada olmas?na ra?men ?ok da ?ekici ve arzu doludur sundu?u karakter.

Erasmus?un bir kad?n kahraman se?mi? olmas? rastlant? de?ildir. Her ?eyden ?nce yaratt??? bu karakter sayesinde orta?a??n kat? Kilise babalar?n? ve ba?nazl??? sans?rden korkmadan ele?tirebilmi?tir. Bir kad?n oldu?u i?in ba?kahraman?n s?zleri fazla ciddiye al?nmayacak t?rdendir. O, yazar?n da s?yledi?i gibi, hafif ve deli dolu bir kad?nd?r. Erdemleri ise ne dindarl?k ne de ahlak??l?kt?r. Tam aksine orta?a? boyunca lanetlenmi? g?nahlar (tembellik, kendini be?enmi?lik, oburluk, ?ehvet) neredeyse onun ba? erdemleridir.

Delili?e ?vg? basit g?r?nen d???nceler ard?nda R?nesans??n en ?nemli kavramlar?n? tart??maya a?ar. Bunlar?n aras?nda en ?nemlisi ku?kusuz cehalet ile bilgeli?i kar?? kar??ya getirmesidir. Erasmus kendinden ?nceki y?zy?llar boyunca bilgelik say?lan erdemlerin yeniden sorgulanmas? gerekti?ini d???nerek yazmaya ba?lam??t?r. Sadece birka? haftada yazd??? san?lan eserinde orta?a? inan?lar?n? ve skolastik felsefeyi yeniden de?erlendirme gere?i duyar. Ger?ekten de yeni bir ?a?a, gelece?e ve ayd?nlanmaya orta?a? inan? ve felsefesiyle girmek olanaks?zd?r.

?lk ba?ta yap?lmas? gereken, o bilgelerinin elinden cehaleti k???mseme ve yok sayma silah?n? almakt?r. Zira, yoksul ve e?itimsiz halk, her s?ylediklerini do?ru kabul etti?i kilise babalar? taraf?ndan y?netilmekteydi; oysa halk kendince erdemlere sahipti fakat bunlar soylular ve din adamlar? taraf?ndan hi?bir zaman erdem say?lmad?lar.

Erasmus k???msemememin ?nemini vurgulamak ister eserinde. K???msememe bir bak?ma ?tekine duyulan ?efkattir. Anlay??t?r. ?tekine bakabilmeyi gerektirir. Y?zy?llar boyunca t?m erdemlerden yoksun olarak d???n?len kitlelere ilk kez dikkatle bak?l?r R?nesans d?neminde. Yine ilk kez R?nesans ile birlikte, hayat?, cahil bir k?yl? gibi kabul etmenin o kadar da k?t? bir ?ey olmad??? d???ncesi geli?ir. Kabul etmenin i?inde do?ayla bir t?r b?t?nle?me s?z konusudur. Ak?lc? ve anla??l?r olmasa da, do?aya uygun davranmak kendi ba??na bir erdem olarak g?r?lebilirdi.

?ki ?nemli tema ?zerine kuruyor Erasmus eserini: 1) Ger?ek bilgelik, deliliktir. 2) Kendini bilge sanmak deliliktir. Birinci temaya bakt???m?zda, akla fazla prim vermi? insanl??a yeni bir pencere a??l?r gibidir. Rasyonel davran?? a??r? y?celtildi?i i?in insan kendi do?as?ndan uzakla?m??t?r. Yeniden do?as?n?n gerektirdi?i ??ocuksulu?u? bulmas?, tam da R?nesans felsefesinin temelindeki d???ncelerden beslenir. ?kinci tema ise, orta?a?da okuma yazma bilenlerin sadece soylular ve din adamlar? oldu?unu d???n?rsek, onlar?n n?fusun geri kalan? ?zerinde bask? ve zorbal?k yapma hakk? bulmalar?d?r ele?tirilen.

Yaz?l???ndan tam 500 y?l sonra, a??r? entelekt?el felsefelerin ya?am? bazen kavramaktan yoksun oldu?unu d???nmesinin g?zel bir anlam? oldu?unu d???nmeden edemiyor okur. Bir ba?ka konuda daha d???nmemiz gerekiyor bu kitab? okurken, o da, isteri, delilik, ??lg?nl?k gibi s?zc?klerin hep di?il karakterde olmas?. T?rk?ede di?il-eril s?zc?k ayr?m? olmad??? i?in Delili?e ?vg??n?n T?rk?esinde bu ayr?m hissedilmiyor ama Havva?n?n Cennetten kovulmas?ndan beri k?t?l?k ile ?zde?le?tirilen kad?na Erasmus?un daha sevimli yeni bir y?z verdi?i kesin!

**(Bu yaz? 6 May?s 2008 tarihli Taraf Gazetesinde yay?nlanm??t?r.)


Delili?e ?vg?

Bekir S?tk? G?rler

http://blog.milliyet.com.tr/

Delili?e ?vg? (?zg?n ad?yla: Morias enkomion seu laus stultitiae), Desiderius Erasmus ? un canl?l???n?, ge?erlili?ini ve ?ekicili?ini g?n?m?ze kadar de?i?meden koruyabilmi? tek yap?t?d?r. Bu k???k kitab?n tasla??n? 1509 yaz?nda, ?talya?dan ?ngiltere?ye yapt??? yolculuk s?ras?nda ??karan Erasmus, yazma i?ini ?ngiltere?de, dostu Thomas More?un evine vard?ktan k?sa bir s?re sonra ger?ekle?tirdi; kitab? da Thomas More?a adad?. Yap?t?n? birka? g?n gibi k?sac?k bir s?rede tamamlayan Erasmus, bu arada hi?bir kitaptan yararlanmad?.

G?lmece t?r?ndeki yap?ta egemen olan iki temel g?r?? vard?r. Bunlardan birine g?re ger?ek bilgelik, deliliktir. ?teki g?r??e g?re ise kendini bilge sanmak, ger?ek deliliktir. ?nsana yery?z?nde ya?ama g?c? kazand?ran ?ey, ger?ek bilgelik olma niteli?iyle do?rudan do?ruya delili?in kendisidir. Kitapta delilik (stultitia), kendi kendisine ?vg?ler d?zer; bu arada ?ocuklukta ve ya?l?l?kta, a?kta, evlilikte ve dostlukta, politikada ve sava?ta, yaz?nda ve bilimde delili?in nas?l her zaman egemen oldu?u g?sterilir. T?m u?ra? alanlar?, bu arada ?zellikle din kurumu ve din adamlar? bu panorama ?er?evesinde sergilenir. Delili?i konu?turma kisvesi alt?nda Erasmus, ?a??n?n kilisesine ve o kilisenin mensuplar?na en ac?mas?z ele?tirileri y?neltir. Bu niteli?iyle ?Delili?e ?vg?? ?a?lar boyunca ba?nazl??a kar?? kaleme al?nm?? en yetkin d?zeydeki ba?yap?tlardan biri olmu?tur. Yap?t?n yaz?l???n? izleyen sonraki y?zy?llarda -hakl? olarak- d???nce d?zeyindeki ba?nazl???n her t?rl?s?ne y?nelen bir ele?tiri diye yorumlanmas?, belki de bug?ne de?in korudu?u kal?c?l???n ba? nedenidir.

Yaz?nsal a??dan ?Delili?e ?vg??, Latin ozan? Horatius?un ?Hakikati G?lerek S?ylemek? ilkesinin belki de en yetkin ?rne?idir. Bi?im a??s?ndan Erasmus, yap?t?n? kaleme al?rken daha ?nce yap?tlar?n? ?evirdi?i Lukianos ve Libanios?tan da esinlenmi?tir.

R?nesans ressamlar?ndan Hans Holbein, Erasmus?un pek ?ok portresini yapt??? gibi, Delili?e ?vg??y? de resimlemi?tir. Bu yap?tlar?n bir k?sm? Basel, bir k?sm? da Louvre M?zesi?ndedir.? Ahmet Cemal

*H?manizm d?neminin en g??l? kalemlerinden biri olarak bilinen yazar Erasmus, aslen Hollandal? olup (1465-1536) Augustin tarikat?na mensup bir din adam? idi. Ancak ayk?r?l???n? daha bu tarikata girdi?i s?rada g?stermi? ve ilimle u?ra?t??? i?in papaz c?bbesi giymeme imtiyaz?n? kazanm??t?. 1499?da ?ngiltere?ye gitti. D?n???nde kaleme ald??? Delili?e ?vg? isimli eserde Orta?a? skolastik yap?s?na, kilise bask?s?na, kemikle?mi? ?nyarg?lara a??r ele?tiriler g?nderdi. Ancak bu ele?tirileri kitab?n?n ?ns?z?nde de belirtti?i ?zere ?deli sa?mas?? olarak niteleyerek ve hiciv gelene?i kapsam?nda kaleme ald?. Okuyucular?na da eserin ?delilik? taraf?ndan kaleme al?nd??? i?in ?ok ciddiye al?nmamas? konusunda ihtarda bulundu. Amac?n? ifade eden ?ns?z k?sm?ndan hareketle kendisinin Klasik Yunan ve Roma edebi yaz?n?na hakim oldu?unu da g?r?r?z. ??yle der ?stat; ?Eserimin ?akac? edas?ndan rahats?z olacak ki?ilerden rica ederim; Bu tarzda ilk yazar?n ben olmad???m?, bunda kendimden ?nceki bir tak?m adamlar?n ?rneklerine uydu?umu l?tfen g?z ?n?nde tutsunlar. Yunanl? Homeros Kurba?alarla Farelerin sava??n? anlatm??t?, Romal? Virgilius k???k sinekler hakk?nda, Ovidius cevizler hakk?nda ?iirler yazm??t?. Glachus haks?zl???, Synesius kelkafal?lar?, Lucian ise sineklerle ha?erat? ?vd?ler. Romal? Seneca imparator Claudius?a ?vg?y? ?akac? bir eda ile yazd?. Benim yapt???m onlar?n yolunu takip ederek delili?e methiye yazmaktan ibarettir?. (syf 14 )

Erasmus?un i?neleyici repliklerinden baz? al?nt?lar yapacak olursak onun dili ve ?slubu hakk?ndan da bilgi sahibi oluruz;

Menfaat?i ve ya?c?lar hakk?nda ?unlar? dillendirir; ?Bir deli olarak s?zlerimi mazur g?r?n?z. Ancak bizim ?evremizde edepleri, terbiyeleri o kadar k?t baz? kimseler vard?r ki bunlar papalar ve din b?y?kleri hakk?nda en hafif bir alay? duymaktansa ? ki bu alaylar?n kendi faydalar?na olmas? m?mk?n oldu?u halde ? ?sa hakk?nda k?f?rler i?itmeye raz?d?rlar?. (s.15)

Riyakarl??a prim tan?yan idareciler hakk?nda; ? ?ncelikle ?unu biliniz ki, bir insan kendi kendini ?vd? diye onu hemen z?ppelik ve k?stahl?kla su?layan bilgeler umurumda de?ildir. B?yle bir insana delidir desinler ne al?! Fakat hi? olmazsa kendini ?vmekle bu s?fata uygun hareket etti?ini itiraf etsinler! ?yle ya delili?in kendi meziyetlerini g?klere ??karmas?n? ve kendi hakk?nda ?vg?ler terenn?m etmesini g?rmek kadar do?al bir ?ey olur mu? Beni oldu?um gibi kim benden daha iyi tan?mlayabilir? Me?er ki beni tan?d???mdan daha iyi tan?d???n? iddia eden biri bulunsun. Zaten b?yle yapmakla bilgelerin ve b?y?klerin ?o?undan ?ok daha b?y?k al?akg?n?ll?kle hareket etti?ime inan?yorum. Onlar? k?t? bir utanma al?yor. Kendi kendilerini ?vmeye cesaret edemiyorlar, fakat ?o?u zaman dalkavuk bir ?ak?ak??y?, sahtekar bir ?airi yanlar?na ?a??r?yorlar; o da para kar??l???nda onlar? ?vmeyi yani yalanlar s?ylemeyi ?sleniyor?.(s.20-21) ?Hristiyanlar?n azizleri de dahil olmak ?zere bu derece saamimiyetle tap?lan tanr?lar pek azd?r. ?rne?in ?ok kimseler, Meryem?in tasvirlerinden biri ?n?nde ??le vakti bir mum yakarak ona b?y?k bir sayg? g?sterisinde bulunduklar?n? zannederler. Ama onun iffetini, al?akg?n?ll???n?, ruhi ve ilahi ?eylerle sevgisini taklide u?ra?anlar ne kadar azd?r?.

?nsan do?as?na ayk?r? gelen, yapmac?k bir tak?m tutum ve davran??lar?n do?ru rol modeli olarak yans?t?lmas?na verdi?i tepkisi ise ?u ?ekildedir; ?Filozoflar?n kar?? ??k??lar?n? ?imdiden i?itiyorum. Deli olmak bahts?z olmakt?r, bozulmu?luk ve cehalet i?inde ya?amakt?r diyeceklerdir. Fakat dostlar insan olmakt?r bu, zira do?rusu do?u?una, ald??? e?itime, do?as?na uygun olarak ya?ayan bir kimseye neden bahts?z diyeceksiniz anlamam. Bu varolan her?eyin yazg?s? de?il midir? Kendi do?al halinde bulunan hi?bir varl?k bahts?z olamaz. Aksi takdirde insan, ku?lar gibi u?amad???ndan, d?rt ayakl? hayvanlar gibi d?rt aya??n?n ?zerinde y?r?yemedi?inden, bo?alar gibi kafas? boynuzlarla s?sl? olmad???ndan ac?nmaya lay?kt?r denebilirdi. Bunun gibi g?zel bir at gramer bilmedi?inden, b?rek yemedi?inden dolay? bahts?zd?r. Akademide ?al???lan konular?n hi?birini bilmiyor diye ?k?z?n de talihine ac?mal?d?r denebilirdi. Fakat at gramerci olmakla ne kadar bahts?z de?ilse, insan da deli olmakla o kadar bahts?z de?ildir. (s.78) Topluluklar?n kendini bilmezliklerini ve kendilerince olumlu y?nlerini y?celtip olumsuz y?nlerini g?rmezden gelmelerini de hicveder; ?Tabiat, ?zsayg?n?n mutlu arma?anlar?n? yaln?z bireylere vermi? de?ildir. Genellikle her kavim, her millet, hatta her ?ehir bunlardan bolca nasibini alm??t?r. ?ngilizler g?zel adam, iyi m?zisyen ve ziyafetlerinde c?mert olmakla ?v?n?rler. ?sko?yal?lar, asaletleri, unvanlar?, krallar?n?n hanedan? ile olan akrabal?k ba?lar? ve skolastik tart??malardaki ola?an?st? incelikler ile ?v?n?rler. Frans?zlar nezaket iddias?ndand?rlar; Parislililer ?zellikle Sorbon?lar?nda en bilimsel teoloji okuluna sahip olmakla gurur duyarlar. Edebiyat ve s?z s?yleme sanat?na sadece kendilerinin sahip oldu?una inanan ?talyanlar, kendilerini d?nyan?n barbarl?k karanl?klar?na dalmam?? biricik kavmi san?rlar. Aralar?nda da bu tatl? yan?lg?y? en fazla ya?ayanlar Romal?lard?r. Eski Romal?lar?n b?y?kl???n? say?klar ve onlardan bir ?eyler ald?klar?na iyice inan?rlar. Venedikliler asaletlerini d???nmekle, Grekler bilimlerin kurucular? olduklar?n? d???n?p eski kahramanlar?n?n s?fatlar?n? kendilerine takmakla mutludurlar. T?rkler ve yery?z?n?n d?rtte ???n? kaplayan ?u say?s?z barbarlar, do?ru dine girmi? olmakla ?v?n?rler, bo? inan? sahibi sayd?klar? H?ristiyanlara yukar?ndan bakarlar. ?ok daha mutlu olan Yahudiler mesihlerini tatl? tatl? bekleyerek ya?ar ve bu arada daima Musa?n?n dinine ba?l? kal?rlar. ?spanyollar d?nyan?n en b?y?k askerleri olarak ge?inirler. Y?ksek boylar?ndan gurulanan Almanlar, sihirden anlad?klar?n?, b?y?k sihirbaz olduklar?n? iddia ederler. Daha fazla ?rne?e gerek yok. ?zsayg?n?n nas?l her yerde en tatl? zevkleri, hem ayr? ayr? ?ah?slara hem de b?t?n insanlara birden sa?t???n? size g?stermek i?in san?r?m bu kadar? yeter. (s. 109-110-111) ?a??n?n t?p ve hukuk gibi bilim dallar?na bak???na ise ?u sat?rlarla g?nderme yapar; ?Alt?n ?a??n masumlu?u yava? yava? bozulunca k?t? cinler daha ?nce de dedi?im gibi bilim ve sanatlar? icat ettiler. ?lk ?nce bunlar?n say?s? son derece azd?, pek az ki?i bu muz?r i?lerle me?gul olurdu. Ancak sonralar? Keldanilerin bo?ta gezenleri ve Greklerin i?siz g??s?zlerinin katk?s? ile bunlardan ?ok say?da icat olundu ve her biri insan zihnine ayr? birer i?kence kesildi. Zira en ?nemsiz ve de?ersizlerinden biri olan gramer, tek ba??na bir adama t?m ?m?r boyu eziyet etmeye yeter. Bununla beraber t?m bu ilimler aras?nda en faydal?lar? olan teologlar yani din adamlar? a?l?ktan ?l?yorlar, m?neccimler s?k?nt? ya??yorlar. Hekim ise tek ba??na bu insanlardan daha de?erli tutuluyor, sanat?n?n g?? olmas?na kar??n o ne kadar cahil, gafil, y?zs?zse halk?n hatta en zengin prenslerin g?venini de o oranda kolay kazan?r. Zaten t?p ?o?u hekimlerin bug?n uygulad?klar? ?ekilde olursa bir ?e?it y?ze g?l?c?l?kten ba?ka bir ?ey de?ildir. Hekimlerden sonra hukuk?ular bu s?ralamada ikinci yere lay?kt?rlar. Hatta hak?a d???n?l?rse birinci yeri istemeye lay?k de?il midirler? Madem ki delili?e yak?n bilimler bizi daha uzak olanlardan fazla mutlu eder o halde bilimlerle hi? ili?kisi olmayan kimseler saf do?adan ba?ka rehberleri olmad???ndan ne kadar mutludurlar. Do?an?n en yetkin eserleri de zaten sanat ad? verilen gereksizlikler taraf?ndan bozulmam?? olanlar?d?r. ?yle ya b?t?n hayvanlar?n en bahtiyarlar? kural ve ?zentisiz ya?ay?p do?a kanunlar?ndan ba?ka kanun tan?mayanlar de?il midir? Ar?lardan daha mutlu, hayranl???m?za daha lay?k bir varl?k var m?? Her ne kadar insan gibi be? duyuya sahip de?ilseler de onlar?n mimarisi sizlerinkinden sonsuz derecede ?st?n de?il mi? Cumhuriyetleri sizin filozoflar?n?z?n tasarlad?klar?ndan daha m?kemmel de?il mi? ?. (s. 80-81-82-83) Ersamus ?a??n?n egemen g??lerinin bekledi?i insan tipini de ?u ?ekilde hicveder; ?Evet insanlar kendilerini ne kadar bilgeli?e verirlerse mutluluktan o kadar uzakla??rlar. O zaman bizzat delilerden daha deli olduklar?ndan insan olduklar?n? unutur tanr? gibi g?r?nmek isterler. Demek ki insanlar hayvanlar?n cehaletine, delili?ine ellerinden geldi?i kadar yakla?mak, hal ve yap?lar?n?n ?zerinde hi?bir?eye giri?memekledir ki kendilerine eziyet eden, ?zerlerine y?klenen say?s?z sefaletlerin hissedilir ?ekilde azald???n? g?receklerdir (s. 85).

Erasmus?dan krallar da nasibini al?r; ?Zaten en b?y?k krallar, delilerle ya?amaktan o kadar haz duyarlar ki krallar aras?nda deliler olmadan ne yiyebilen ne de bir an ya?ayabilen bir ka? tane vard?r. Onlara g?steri? i?in yanlar?nda bulundurduklar?, tats?z ve as?k suratl? filozoflardan ?ok daha fazla de?er verirler. Bu tercih bence ne ?a??las? ne de anla??lmas? g?? t?r. Bu bilgeler prenslere s?yleyebilecek yaln?z gaml? ve ciddi ?eyler bulurlar. Bilgileri ile ?v?nd?klerinden, bazen onlar?n nazik kulaklar?n? sert ve dokunakl? ger?eklerle tahri? etmek c?retinde bile bulunurlar. Deliler ise tersine, binbir ?e?it haz bulur bulu?turur, her an onlar? e?lendirir, avutur ve kahkahalarla g?ld?r?rler(??????..). ?evrelerini saran b?t?n bu debdebeye ra?men prensler kendilerine ger?e?i s?yleyebilecek kimseleri bulunmad???ndan ve ger?ekleri gizleyen yaltak??lar? dost edinmeye mecbur olduklar?ndan bana pek bahts?z g?r?n?yorlar. Ancak denecektir ki prensler ger?ekleri duymay? sevmezler, bunun i?in kendilerine ho? ?eylerden ziyade do?ru ?eyleri s?ylemeye c?ret edecek bir tak?m bilgelere rastlamak korkusuyla bilgelerin meclisinden ka??n?rlar. Burada sizinle beraberim. Fakat bu delilerin a?z?ndan yaln?z ger?ekleri de?il en a??k hakaretleri dahi zevkle dinlediklerine, bir filozofu asmaya yeten bir s?z?n, delinin a?z?nda onlar? e?lendirdi?ine ?a?mak i?in ayr?ca bir sebeptir?. (s. 88-89)

Veeee tabi ki en muhte?em kurum olan kilise de ele?tirilerden nasipdar olur; ???te tamamen bizden kimseler. Mucizelere ve ola?an?st? ?eylere ait ?u g?l?n? masallar? dinleyen ve anlatanlardan s?z etmek sitiyorum (nas?lsa deliye her ?eyi konu?mak serbest). Ger?ek hayatlara, ruhlara, cad?lara, cehennem ve bu t?r ola?an?st? ?eylerin hepsine ait ve b?t?n ?u inan?lmaz hikayeleri, ne b?y?k zevk ve ne kadar istekle dinlerler. Hikayeci akla yak?n olmaktan ne kadar uzakla??rsa, dinleyecilerini de o kadar etkileyece?inden ve onlar?n a? kulaklar?n? o kadar g?d?klayaca??ndan emindir. Bununla beraber, b?t?n bu ?eylerin ancak s?yleyen ve dinleyenlerin can s?k?nt?lar?n? gidermekten ibaret kalaca?? san?lmamal?. Bunlar?n daha sa?lam bir faydalar? vard?r: Rahiplerin ve ke?i?lerin tencerelerinin kaynamas?na yararlar. Bu delilerle ermi?lerin koruyuculu?una ??lg?nca g?venerek en tatl? ?mitlerle oyalananlar aras?nda b?y?k bir fark yoktur. Biri sabahleyin h?ristiyanlar?n Polyphemos?u, Christophorus?un bir tasvirini ya da devasa bir heykelini g?rmek mutlulu?una eri?irse b?t?n g?n kendine hi? bir k?t?l?k gelmeyece?ine inan?r; ?teki sava?tan sa? salim ??kaca??na emindir ??nk? sava?tan ?nce Barbara?n?n heykeline k???k bir duada bulunmu?; ???nc?s? yak?nda zengin olaca??ndan ??phe etmiyor, ??nk? haftan?n belirli g?nlerinde ermi? Erasmus?un heykelini ziyaret etmekte, tasvirin ?n?nde k???k mumlar yakt?r?p k???k dualar m?r?ldanmakta hi? kusuru etmez??.. ya Papa?n?n verdi?i ba???lanma belgelerine ne diyelim? Bunlar o belgelerin etkisinden o kadar ?mitlidirler ki arafta ge?irecekleri zaman? adeta kum saati ile sayar, bu s?renin as?rlar?n?, y?llar?n?, aylar?n?, g?nlerini ve saatlerini matematik cetvelleri d?zenleyecek derecede do?ru hesap ederler(????) Ayn? derecede deli ve ho? kimseler de ?e?itli ?lkelerin koruyuculu?una y?kseltilen ?u ermi?lerdir. Her k???k ?lkenin ?zel t?renlerle kutsad???, kendine ?zg? erdemleri bulunan koruyucusu var. ?rne?in azizlerden biri di? a?r?lar?n? iyile?tiri, ?tekisi lo?usa kad?nlar?n imdad?na yeti?ir; falanca ermi? ?al?nm?? bir e?yay? geri getirtir, ?teki deniz kazalar?ndan korur, bir ba?kas? koyun s?r?lerine g?z kulak olur, vesaire vesaire?. (s.99-102).

?simleri bile a??zlara orta?a? boyunca dua ile al?nabilen skolastik d???ncenin temel direkleri olan kilise babalar?na yani Thomas Aquinas, Magnus Albertus, John Scotus, Occaml? William gibi ?nderlere ise ?u g?ndermelerde bulunur; ?Fikrimce H?ristiyanlar, T?rklere ve Araplara kar?? son Ha?l? seferlerinde pek parlak ba?ar?lar kazanamam?? olan o hantal ve kaba askerleri g?nderecekleri yerde, yaygarac? Scotuslar?, dik kafal? Occamlar?, yenilmez Albertuscular? ve korkun? safsatac?lar ordusunu g?ndermi? olsalard? pek iyi ederlerdi. O zaman b?t?n sava?lar?n en ho?u ve b?t?n zaferlerin en garibi g?r?l?rd?. Onlar?n skolastik kavgalar?na teslim olamayacak ordu d???nebiliyor musunuz?? (s. 146) ?nsanlar?n dindarl?k anlay???n? ve bunun nas?l sapk?nca bir yol oldu?unu ise ?u c?mlelerle dillendirir; ?Bir t?ccar, bir asker ya da bir hakim yapt??? ?apulculuklar?n kendisine sa?lad??? para y???n?ndan ufak bir sikke ay?r?p ?u dindarca sa?mal?klara kullans?n; bundna fazlas?na gerek yok. Hemen hayat?n?n b?t?n pisliklerinden ruhunun temizlendi?ine inan?r. Yalan yere yeminleri, ahlaks?zl?klar?, sefaletleri, kavgalar?, cinayetleri, ihanetleri, hilekarl?klar?, her?eyi ama her?eyi o k???c?k para sikkesi temizlemi?, hem de o kadar iyi temizlemi?tir ki, adam bunlar?n hepsine yeniden ba?lamaktan ba?ka bir i?i olmad???n? san?r?. (s. 101). Replica Audemars Piguet Royal Oak Offshore Grand Prix Replica Franck Muller Conquistador Grand Prix Franck Muller Freedom Replica Richard Mille Replica Watches

?a??na hakim olan de?erlere yapt??? ?u sert g?ndermelere ne demeli? ???.Daha ?tede oburlu?unu tatmin i?in elinde olan? toplayan ve yak?nda bir kuru ekme?i dahi kalmayacak olan bir pisbo?az; ya da en y?ksek mutlulu?u avarelik ya da uykuda bulan bir tembel. Baz?lar? kendi i?erlini ihmal edip kom?unun i?leir i?in durmadan hareket halidnedirler. Baz?lar? da bor?lar?n? ?demek i?in ?d?n? para almak suretiyle zenginle?tiklerini hayal ederler, oysa asl?nda iflas etmek ?zeredirler. ?u pinti, miras?n? zenginle?tirmek i?in dilenci gibi ya?amaktan daha ho? bir ?ey bilmez. ?u doymak bilmez t?ccar ufak bir kazan? i?in denizlerde dola??r, bir kere elden gidince d?nyan?n b?t?n alt?n?na ona geri veremeyece?i hayat?n? r?zgarlar?n, dalgalar?n keyfine b?rak?r. Ba?ka biri de evinde sakin sakin ya?ayaca?? yerde talihini sava?ta aramay? tercih eder. Baz?lar? miras??s? olmayan bir ihtiyar? kand?rarak servetine konma, baz?lar? ise kendilerini ihtiyar bir kad?na sevdirme yolundad?r. Amma bir de bunun tersi oldu mu deymeyin keyfime.? *?nder Kaya http://www.onderkaya.net/yazi/erasmus-ve-delilige-ovgu

 

>

Valid HTML 4.01 Transitional

Valid C