Bir sanat eserinde ; sanatçı, eser,okur ve bu üçlünün içinde bulunduğu bir dış dünya yani toplum 4 önemli unsur olarak önemli rol oynar.Sanatçı, eser ve okur birbirleriyle kesişen kümeler gibidir.Öte yandan toplum ise sanatçı, eser ve okuru kapsayan bir evrensel küme olarak karşımıza çıkar adeta.

Kimi eleştirmenler sanat eserini, sanatçının iç ve dış dünyasıyla kesiştirdiğini ve bunu bir ayna gibi geri yansıttığını savunurlar.Sanatı bir yansıtma olarak görmek yüzyıllar boyu devam etmiştir.Bu görüşe inanan sanatçı ve eleştirmenlerin sık sık kullandığı bir benzetme “ayna benzetmesi” olmuştur. Stendhal ‘yol boyunca gezdirilen bir aynadır roman’ cümlesini Kırmızı ve Siyah’da dile getirmiştir.Yine Marxist Plehanov ‘Edebiyat ve sanat hayatın aynasıdır’ demiştir.

   İşte tam da bu yüzden sanat ile gerçeklik arasında kurmaca ile olduğundan belki de daha güçlü bir yan vardır.Ama genel olarak ele alındığında ‘gerçekliği yansıtma’ durumunu 3’e ayırabiliriz.Bu üç bakış; sanatın yüzey gerçekliği yansıtması, tümeli yansıtması ve ideal olanı yansıtması olarak özetlenebilir. (Moran,Berna,Edebiyat Kuramları ve Eleştiri,İletişim yay.2001 sayfa: 19)

   Neyi yansıtır sanatçı?

Platon’un Devlet adlı diyaloğunda  Sokrates’in Glaukon ile konuşmasına bir göz atalım:

-          “İstersen bir ayna al eline dört bir yana tut.Bir anda yaptın gitti güneşi, yıldızları, dünyayı, kendini, evin bütün eşyasını, bitkileri, bütün canlı varlıkları.

-          “Evet görünürde varlıkları yaratmış olurum ama hiçbir gerçekliği olmaz bunların.”

-          “İyi ya tam üstüne bastın işte düşüncemin;çünkü bu tür varlık yaratan ustalar arasına ressamı da yazarı da koyabiliriz.Değil mi?”

-          “Koyabiliriz tabii.”   (Moran, Berna, Edebiyat Kuramları ve Eleştiri,İletişim Yay.2001 Sayfa: 22)

   Her şey her şeyin yansıması mıdır o halde?

Yazar gerçekliğini oluştururken toplumun belirli bir dönemini, o dönemin iç yapısını bu yapının iç dinamiklerini kavrar önce ve eserindeki kişiler, olaylar, durumlar bu sosyal gerçekliğin izlerini sürerler.Aristoteles bunu şu cümleleriyle ifade eder. “ Madde ve form bir aradadır iç içe geçmiştir, onların birleşmesi duyu dünyasındaki nesneleri meydana getirir.Sanatçı genel olanı yansıtmak için formu belirleyen şeyleri seçerek gereksiz ayrıntıları atar ve öyle bir olaylar dizisi kurar ki onların birbirlerini zorunlulukla izlemesi belli bir formun nasıl geliştiğini, nasıl bir sonuca yöneldiğini gösterir.” (Moran, Berna, Edebiyat Kuramları ve Eleştiri,İletişim Yay.2001 Sayfa: 30)

   Peki sanat bu gün gerçekliğin yoksun olduğu bir dengenin yerini mi tutuyor, yoksa gerçeklik giderek sanatın yerini mi alıyor?Yoksa hayat dediğimiz şey dengeye kavuştukça sanat ortadan mı kalkacak?

   Acaba hayatın yerini tutmaktan öte bir işi yok mu sanatın? İnsanla dünya arasındaki  daha köklü bir ilişkiyi yansıtmaz mı sanat?

   Milyonlarca kişi kitap okuyor,  müzik dinliyor, tiyatroya, sinemaya gidiyor; neden?

Oyalanmak, iyi vakit geçirmek, eğlenmek için mi? Bir kısmı evet... Bir kısmı Hayır...

Çünkü biliyoruz ki yaşamımızda gerçekleşmemiş şeyleri başka görüntülerle, başka biçimlerle, başka cümlelerle gerçekleştirmeye çalışıyoruz.Çünkü ayrı bir birey olmak yetmiyor bazen, bireysel yaşamın kopmuşluğundan kurtulmak istiyoruz kimi zaman, kendimize ve çevremize daha anlamlı bir dünya kurmaya çalışıyoruz.İşte bu yüzden de sanata sarılıyoruz.Buna mecburuz...

   Çünkü hayatın kendi dinamiklerinde var olan düalite sanatta da var.Sanatın gerçek bir yaşantıdan doğması başlı başına yetmiyor var olmasına, ayrıca kurulması da gerekiyor.Konu tek başına belli bir biçim belirlemediği gibi öz ve biçim ya da anlam ve biçim diyalektik bir ilişkiyle birbirine bağlanıyor.

   Bütün bunlardan sonra   Türkiye’de On İki Mart’tan On İki Eylül’e kadar geçen dönemde toplumun nasıl bir kaos içinde olduğuna,  bu kaosun edebiyata nasıl yansıtıldığına ve Türk Edebiyatının hazinesi olan Orhan Pamuk’un Kara Kitap adlı eserinde bu dönemin nasıl bir role sahip olduğuna bakalım:

   Toplumsal olarak baktığımızda, baskı rejiminin uygulandığı ve Türk toplumunda izler bırakan On İki Mart ve On İki Eylül darbeleri geliyor aklımıza.

İki darbenin arasında geçen 9 yıllık süreçte Türk halkı her sabah güne kara bulutlarla, karamsar haberlerle gözlerini açtı.Öldürülen gençler, ambargolar, yokluklar ve pahalılıklarla dolu gazeteleri okudu.Kendilerine ve geleceklerine güvenleri sarsılmıştı bir kere.Can güvenliği önemli bir sorun haline gelmiş; sokaklarda, meydanlarda bile devam eden vuruşmalar; ardında genç cesetler bırakmıştı.Bu buhranlı anomi döneminde Türkiye’de çoğu kurumu ve halkı içine alan bir yozlaşma da söz konusuydu.Toplumsal düzenin bünyesinde yıllardan veri süregelen hastalıklar iyice salgınlaşmış ve ortaya çıkan bunalımda her bireyi, her kurumu, her sistemi etkiler hale gelmişti. Akılcılıktan uzak olan bu bunalım döneminde, hastalıkları kökten iyileştirmek yerine geçici önlemler alınmış ; hükümetten, siyasi kuruluşlardan, ekonomiden, hukuksal normlardan kaynaklanan eksiklikler halkı bir kısır döngüye sokmuştur.On İki Mart’tan On İki Eylül’e uzanan bu baskı rejimi  toplumu sindirmiş, üniversiteler, basın denetim altına alınmış,ilerici aydınlar susturulmuş ve toplum depolitize edilmiştir.(Cem,İsmail,Siyaset Yazıları ;Cem Yayınevi,1980 sayfa :169)

   Öte yandan toplumsal fayda değil bireysel fayda ve Pragmatist anlayış öne çıkmış, ideolojik düşüncelere, siyasal tutumlara sırt çevirmek akıllıca davranışlar olarak nitelendirilmeye başlanmıştır.Bütün bu huzursuz ortamlar toplumu  güvenli bir yaşam arayışına sürüklemiştir.

   12 Eylül dönemi bir yandan baskı ve yasaklar dönemiyken ; diğer yandan yasaklamaktan çok dönüştürmenin, yok etmekten çok içermenin, bastırmaktan çok kışkırtmanın hedef alındığı yıllardı da.Bu hedefler insanların arzularının, iştahlarının, heveslerinin büyümesine, bir taraftan yerelliğin patlamasına diğer taraftan da globalin kılcallaşıp gittikçe derinlemesine yol açmıştı.

80’ler geç kalınmış bir bireyselliğin, ertelenmiş kişisel isteklerin ve ‘tüketme’ arzusunun ortaya çıktığı bir dönemdi. Nurdan Gürbilek’in anlatmaya çalıştığı gibi:  ‘Bastırılmış olan hiçbir zaman bastırıldığı şey olarak, orada öylece keşfedilmeyi bekleyen saf ve sahici bir içerik olarak geri dönmez.Tersine geri döndüğü yerin ihtiyaçlarıyla şekillenen, başka biçimler altında hep yeniden inşa edilen, yeni kurgulara olduğu kadar politik manevralara ve kışkırtmalara da açık bir şey olarak geri döner.’

İşte bu yüzden  bu geç kalınmış bireysellik, özerk kimlik kendini yeni bir alanda göstermişti ‘tüketim’...

Bu da beraberinde kültürel bir bölünmeyi, kültürel bir yarılmayı ve kültürel bir yozlaşmayı getirmişti.Bir yandan yoksulluklara, isyanlara, baskılara rağmen  ayakta kalmaya çalışanlar, öbür yandan  reklam sektörünün sunduğu seçkin, renkli, farklı imgelere, ışıklı vitrinlere dalıp gidenler...

Her artının bir eksisi ve her eksinin de bir artısı olan bu hayatta, her dönemde olduğu gibi bazı alanlardaki sıkışma,daralma her ne dersek diyelim bazı alanlardaki genişlemeye tekabül etmişti. (Gürbilek, Nurdan, Vitrinde Yaşamak, Metis Yay. 2001 Sayfa:8-10)

   Elbette bu süreç Türk romanını da etkiliyordu.Bu süreç yazarın kimi zaman toplumsal sorunlarla iç içe olmasına kimi zaman da gerçekçilikten uzaklaşmasına  neden oluyordu.Yazar ya da sanatçı  bu toplumsal sorunlardan, baskılardan öylesine sıkılmıştı ki  artık  gerçekçi bir bakışla dış dünyayı yansıtmak ona ilgi çekici gelmez olmuştu.Böyle olmasına rağmen 1980’lerde Türk romanı yine de gerçekçilikten çok fazla uzaklaşmamıştı ya da uzaklaşamamıştı.1980 öncesi romana baktığımızda egemen görüşün sanat için sanat değil, toplum için sanat olduğunu görmekteyiz.Oysa 1980’lerde  ortaya çıkan yenilikçi roman bu toplumcu gerçekçiliğin   yetersiz olduğunu gösterdi.

Hans – Robert Jauss’un, Edebiyat Kuramları ve Eleştiri adlı eserinde söylediklerine bir bakalım:

“Yenilik getiren yani beklentilere uymayan bir yapıt o dönemin okurlarına yeni bir ufuk açar ve estetik ölçütlerin değişmesine neden olur.Ne ki, zamanla bu yeni beklentiler de kanıksanır, aşınır ve o zaman Rus biçimcilerinin dediği gibi alışkanlığı kıracak yeni formlar, yeni bir şiir dili, yeni stratejiler yaratılır.O halde yapıtın tek ve değişmez anlamı yoktur, okurların değişik beklentilerine göre dönemden döneme değişen anlamları vardır.Eleştirmen yapıtta hangi beklentilere cevap arandığını saptayarak  o dönemdeki  okurların tepkilerinin açıklamasını yapar.”

Berna Moran Jauss’un bu cümlelerini ; “bir sanat eserinin tarihsel ve toplumsal bağlamına yerleştirmeyi şart koşarken edebiyat formlarının da gelişmesini ekonomik ve toplumsal koşullara değil aşınan edebiyat öğelerinin yenilenmesi gerektiğine bağlıyor.Yani Jauss’a göre bir edebiyat yapıtı hem yazıldığı tarihsel dönemin ürünüdür ve  bu  yönüyle  edilgendir, hem de, yenilikçiyse  tarihi  etkiler  çünkü  yeni  beklentiler   yaratarak ilerdeki dönemlerin  toplumsal bağlamlarını  belirtmekte etkin bir rol oynamaktadır.”(Moran,Berna, Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 3,İletişim Yay.1998 Sayfa:52)

   Türk romanında da  12 Eylül darbesinden sonra yenilikçi (avant garde) romanlar yazılmaya başlandı.yenilikçi yazarların başında Orhan Pamuk, Latife Tekin, Bilge Karasu gibi isimler yer alıyordu.

Her ne kadar 1980’lerde artık dış dünyayı yansıtmak kimi yazarlara çekici gelmese de bunun altında yatan nedenler hem toplumsal, hem siyasal hem de yazınsaldı.

Yenilikçi Romana farklı bir renk getiren Orhan Pamuk ; “ kendi romanlarında her zaman yaptığının modern edebiyattan öğrendiklerini yerli malzemeyle birleştirmek olduğunu” söyler.

O zaman şimdi  Orhan Pamuk’un  modern edebiyattan öğrendiklerini  yerli malzemeyle nasıl birleştirdiğine, 80 Dönemi sorunlarının Kara Kitap’a nasıl yansıtıldığına bakalım.

Kara Kitap bir metnin hem soldan sağa hem de sağdan sola okunuşu, bugünleri öngören  dünün resmedilişi, Kara Kitap hem Türkiye’nin hem de Osmanlı’nın kalbine bir yolculuk...

   Kara Kitap’ın geçtiği yıllar ; İstanbul’da büyük bir nüfus patlaması baş gösterdiği, türbanlı, askeri rejimli yıllardı.Tüketim özleminin  kılcallaşıp, gittikçe budaklaştığı ve artık hiçbir şeyin yadırganmadığı yıllardı...

Bir yandan modernite topluma damgasını vurmaya başlamış ve Türk insanı “Çağdaş Batı” olarak adlandırılan dünyanın büyüsüne kapılmaktan kendini alamamış, diğer yandan ise modernizm bir tür kimlik yozlaşmasına dönüşmeye başlamıştı. Artık insanlar kendileri olmaktan, aynada hep birbirine benzeyen yüzleri görmekten sıkılmaya başlamıştı.Sokaklar, caddeler, evler, dükkanlar bunalmış umudu başka yüzlerde, başka imgelerde, başka görüntülerde, başka kimliklerde arayan insanlarla doluydu.

   Tüketim özlemi her yerde kendini gösteriyordu.Kimi zaman insanlar müzikli bir sigara kutusundan,küçük parmak büyüklüğündeki dolma kalemlere, renkli tespihlerden, rüya yorumları kitaplarına kadar belki duydukları ama hiç görmedikleri nesnelere hücum ediyorlardı.

İşte Nişantaşı’nda  artık ismi Harbiye Polis Karakolu olan eski Teşvikiye Karakolu’nun karşı köşesinde, sattığı onca masalsı nesneye rağmen yıllardır gerçekliğini sürdüren, binlerce renk, koku tat cümbüşü Alaaddin’in dükkanı Kara Kitap’ta Türk Kimlik yozlaşmasının göstergelerinden biridir. 

“ Bir bakıyordun, hepsi ayrı bir havada gözüken o kalabalık, hep birlikte bir müzikli sigara kutusu merakına kapılıyor, derken Japonya’dan gelen küçük parmağım büyüklüğündeki dolmakalemleri kapış kapış kapışıyorlar, ertesi ay ise hepsini unutup tabanca biçimindeki çakmaklardan öyle bir almaya başlıyorlardı ki, Alaaddin yetişemiyordu.Sonra bir plastik ağızlık modası başlıyor, bütün millet içtiği sigaranın iğrenç ziftini sapık bir bilim adamı zevkiyle seyrederek altı ay saydam ağızlık kullanıyor, derken; onu bırakıp sağcısı solcusu, dinsizi, dindarı Alaaddin’den boy boy, renk renk tespih alıp her yerde çekmeye başlıyor, bu fırtına dinip Alaaddin elinde kalan tespihleri iade edemeden, bir rüya modası çıkıyor, herkes rüyaları yorumlayan küçük kitapçığı alabilmek için kapıda kuyruk oluyordu.” (Pamuk,Orhan Kara Kitap 10.yıl özel baskısı sayfa:75)

  Bu cümlelerle anlatıyor Pamuk Alaaddin’in Dükkanı ismini verdiği bir bölümde toplumdaki tüketim arzusunun ne denli çok  ve nedenli değişken olduğunu...

Bu yoğun tüketim arzusunun, kimlik yozlaşmasının nedeni küreselleşmeye ve sonucu metalaştırmaya ve yabancılaşmaya dayanıyor bir bakıma.Neden mi?

Küreselleşme kendi özü itibariyle “uzak yerleşimleri birbirlerine, yerel oluşumların millerce ötedeki olaylarla biçimlendirildiği ya da bunun tam tersinin söz konusu olduğu yollarla bağlayan dünya çapındaki toplumsal ilişkilerin yoğunlaşmasıdır” Giddens’ın deyimiyle...

Yani yerel ile küresel artık iç içe geçmiştirler.Bir sonuç olarak karşımıza çıkan metalaştırma bireyin kendini dışsallaştırmasına ve böylece de yabancılaşmasına yol açmaktadır.

Kara Kitap’ta Türkiye’de yaşanılan bu yabancılaşma ve kimlik yozlaşmasına üstü kapalı da olsa değinilen bir diğer bölüm ; Bedii Usta’nın Evlatları ismini taşımaktadır.Bu bölüm gerçekçi bir perspektiften, içimizde kanayan bir yara olan kimlik sorunsalına büyük bir ustalıkla parmak basar.   

Bedii Usta ve evlatları ; her milletin, bir kültürel kimliğin,el, kol ve yüz hareketlerine sahip olduklarını düşünmekteydiler.Onları kendileri yapan bu hareket ve mimikler aynı zamanda onları ‘onlar’ yapan özelliklerdi ve onlarla içkindi.Bir kimliğin işareti ve aynı zamanda hazinesiydi bu hareketler.    

   Giderek artan sinemalar ve  Amerikan film sektörü başta gençleri olmak üzere, kadınlardan,çocuklara, erkeklere, hatta yaşlılara kadar bir veba salgını gibi herkesi etkisi altına almaya başlamıştı.

   Türkler artık Türk gibi davranmaz olmaya başlamışlar, kendileri gibi olmaktan iyice sıkıldıklarından filmlerde gördükleri Avrupalı, Amerikalı artistlere öykünmeye başlamışlardır.

   Bedii Usta mankencilik zanaatını ölümünden sonra oğullarına devretmişti.Bedii Usta’nın döneminde mankencilik Allah ile boy ölçüşmek olarak görülmüş, oğullarının devir aldığı dönemde ise Batılılaşma, kimlik yozlaşması gibi nedenlerle rağbet görmemişti.Rağbet görmemesinin nedeni Bedii Usta’nın mankenlerinin Batılı İnsanlara değil de bizim insanlarımıza benzemesiydi.

“Müşteri sokakta her gün on binlercesini gördüğü o bıyıklı, çarpık bacaklı, kara kuru vatandaşlardan birinin sırtındaki paltoyu değil, uzak ve bilinmeye bir diyardan gelen yeni ve güzel bir insanın giydiği ceketi sırtına geçirmek ister ki, bu ceketle birlikte kendi de değiştiğine, başka biri olabildiğine inanabilsin”. (Pamuk,Orhan Kara.Kitap 10.yıl özel baskısı sayfa: 92)

   Yani Türkler artık Türk değil başka biri olmak istiyorlarmış ve bir elbiseyi değil bir düşü satın alıyorlarmış, bir arzuyu...

   Bir insanın en önemli hazinesinin jest, mimik ve beden dili olduğunu savunan Bedii Usta en sıradanından, en seçkinine kadar herkesin kendi mimik, jest ve hareketlerinin değişmeye başladığını ve bunun en büyük nedeninin ise Batı’dan getirilen filmler olduğunu belirtiyordu.

   Bu kimlik yitimi, yozlaşma ve öykünmenin toplumsal olarak anlatıldığı bu iki bölümden sonra, bireysel düzeydeki kimlik parçalanmalarına, kendi olma sorunsalına, ben- öteki ikilemine ve Kara Kitap’ın kahramanlarına geçelim.
BAŞA DÖN

BÖLÜM 2 :
KARA KİTAP’IN HERMENEUTİK İNCELEMESİ :
 Kara Kitap üzerine yazılan yazılara, yapılan eleştirilere, gazetelerde çıkan röportajlara, hatta bir  yazarı  “anlamak” için yayınlanan kitaplara baktığımızda Kara Kitabın bir çok konuda yoruma  açık olduğunu görmekteyiz.

 Kara Kitap Üzerine Yazılar   ismini taşıyan ve Nüket Esen’in derlediği eser Kara Kitap üzerine bir çok eleştirinin ve yorumun bulunduğu zengin bir kaynak.Kitapta 30 farklı eleştiriyi okurken, bir eserin yorumlanmasının ne kadar farklı boyutlara uzanabildiğinin de tanığı oluyoruz aynı zamanda.

 Kara Kitap’ı metafiction olarak değerlendirenlerden, dil –anlam sorunlarına dikkat çekenlere,metinlerarasılığa değinenlerden, kitabı post-modern olarak yorumlayanlara kadar geniş bir çerçeveye sahip.Tüm bu yazılanları okuduktan sonra, tekrar Kara Kitap’ı ilk okuduğum heyecan ve zevkle okurken, aklımda hep aynı sorular vardı: Bir eser nasıl olur da bu kadar farklı okumalara yol açabilir? Bir eseri zengin ve karmaşık kılan, yarattığı farklı okumalarda mı gizlidir? Peki bu zenginliğin, gizemin ve dağınıklığın arka planın da ne yatmaktadır? Kitap bu kadar -gizemli, dağınık, karmaşık ne derseniz deyin- olmasaydı yine de Türk Edebiyatının en çok okunan ve eleştirilen kitaplar arasında ki yerini alır mıydı?

   Bu soruları ne kadar çoğaltırsak çoğaltalım, ya da bu sorulara ne kadar cevap vermeye çalışırsak çalışalım  ortaya çıkan tüm sözcükler yine bir yorum denemesi olacak.Oysa kitabın taşıdığı tüm kurmaca ya gerçek özelliklerine rağmen, okuru derinden etkileyen ayrıntıları, birbirlerini tamamlayan sözdizimleri, ve her bir bölümde eskilerde kalmış ama hala içimizde taşıdığımız bir yüz, bir koku gibi zaman zaman ortaya çıkan bir hüznü ve eserin tümünde hakim olan, Sayın Pamuk’un her bir hikayede farklı anlatıcılarla, farklı zamanlarda ki çeşitlemeleriyle ele aldığı bir gerçekliği var.

 Bu gerçeklik bir “aşkın” ve “kimliğin”, kendi olmanın ne olduğunun ya da olmadığının arayışı...

 İşte bu yüzden ben, Galip’in Rüya’ya aşkı temelinde çıktığı bu kimlik arayışını, bu kimlik arayışının psikolojik ve toplumsal boyutlarını, ben-öteki sorunsalının  sınırlarının nerelere uzandığını, herkesin tam anlamıyla neden kendi olup olamayacağını anlamaya ve anlamlandırmaya çalışacağım bu bölümde.

 Bir diğer amacım ise bu anlamlandırma girişiminde Kara Kitap’a yöneltilen eleştiriler çerçevesinde, kitabın aslı sorunsallarından çok tartışılan konu ve göndermelere de yine yukarıda değindiğim açıdan yorumsamacı bir bakıştan sunmak.

 Kitabı neden eleştirel bakışla değil de hermeneutik açıdan inceleyeceğime gelince şunu söyleyebilirim ki : kitap bir çok açıdan incelendi, ve bu incelemelerin arasında kendi kendime hep acaba sayın Pamuk kitabı yazarken bunca şeyi gerçekten kurguladı mı diye sordurtan yorumlar var.  Benim ortaya koyacağım bu yorum denemesinin bütün o yazılanların bir kolajı değil, bir çoğuna gönderme niteliği taşımasını istiyorum.

 Bu yüzden öncelikle hermeneutiğin ne olduğu, nasıl doğduğu, bir metni ya da eseri anlamanın, ifade etmenin ve yorumlamanın ne gibi açmazları ve üst yorumları olduğuna değinelim ve Kara Kitap’ı hermeneutik açıdan ele almaya çalışalım.  BAŞA DÖN

HERMENEUTİK (YORUMBİLGİSİ) ÜZERİNE
 
Sanat yaşamayı anlamanın organonudur.
                                           Wilhem Dilthey

 Sanat ve yaşama baktığımızda, sanatın yaşama deneyimine dayandığını ve kaynağını, konu içeriğini bu yaşama deneyiminde bulduğunu söyleyebiliriz.Sanatın yaşama deneyiminin içerisinde kendini gerçekleştirdiği gibi, bilim de yine belirli bir çerçeve içinde, sanata ve sanatsal araçlara bağımlıdır.İşte bu yüzden diyebiliriz ki ; yaşamın kendi içinde taşıdığı gerçekliği kavramak, ifade eden, temsil eden, yansıtan sanatın ve hepimizi etkisi altına alan bilimsel düşüncenin birlikte, ele ele ortaya koydukları etki ile mümkündür.Çünkü yaşamın soluk almasıdır sanat ve her anlama bir yeniden üretim sürecidir.Bu yeniden üretme ve anlama sürecinde, iç deneyim, kişiye özel durumlar ve bireysel ya da toplumsal yaşantının üzerinde durmak zorundayız çünkü parçalara ayrıldığımız durumların,bizi parçalayan iç deneyimlerin yaşamın, yaşamımızın her anıyla içkinliği vardır.Çünkü “şuan” dediğimiz parça geçmişten bağımsız olamadığı gibi gelecek de “şuan” dan bağımsız olamayacaktır.

   Bu anlama ve üretme sürecinde bağlı olduğumuz bir diğer husus ise diğer bireylerle kurduğumuz ilişkiler ve yaşam deneyimlerimizdir. Diğerleriyle kurduğumuz bu bağ ; çıkarımlar, dışavurumlar, kodlamalar, açımlamalar, benzetmelerle kurulur.Bu yüzden diğerlerinin dışavurumları, ifadeleri, yansıtmaları farklı farklı yorumlanır.Bu yüzden Mevlana’nın da dediği gibi “Söyleyebileceklerimiz ancak karşımızdakinin anlayabileceği kadardır”.

    Öte yandan bir sanatçının yarattığı dünya, bu dünyanın içindeki tüm varlıklar, nesneler, olaylar,onların kendi kaderleri, kendi öznel anlamaları olarak öznel bir alanda algılanabilir, ama sanatçının kendi içinde de olsa yarattığı dünya her şeyin birbiriyle bağıntılı olduğu bir süreçtir. Elbette bu sürecin bizimle nedensel bağlara sahip değildir.  Schiller’in ifade ettiği gibi bir tür oyun ilişkisidir bu.

   Buradan yola çıkacak olursak ;  HERMENEUTİK ( Hermeneuien sanatı) bildirme, haber verme, açıklama, açımlama,anlamayı anlama sanatıdır.Bu süreci Gadamer “... oyunu kesin olarak sona erdirecek belli bir hedef yoktur, oyun sürekli bir biçimde yinelendikçe kendini her defasında yeniler” cümlesiyle ifade eder.Çünkü anlama bitmeyen bir süreçtir. Bu yüzden hermeneutik etkinliği daima bir başka “dünya” ya ait bir anlam bağlamını o an içinde yaşanılan dünyaya aktarma etkinliğidir.

 İlk kez Schleiermacher, Schlegel’in etkisiyle, hermeneutiği evrensel bir anlama ve açımlama öğretisi haline getirmeyi denemiştir.Schleiermacher hermeneutiği, konuşma,  birbirini anlama temelinde ele almış ve bu hermeneutiğe yeni bir boyut kazandırmıştır. Dilthey ise anlamayı “ Dıştan verili olan işaretlerden hareketle içsel olanı bilme süreci olarak” adlandırır.Dilthey yaşama-ifade-anlama arasındaki metodolojik bağıntıyı şu cümlelerle anlatır:

  “Yaşama –ifade-anlama bağıntısı, sadece kendilerini dışavurdukları, jestleri, mimikleri, süreklilik gösteren tinsel yaratıları...veya tinin toplumsal oluşumlar içinde kendini dışa vurduğu sürekli nesneleşmeleri kapsamaz.Psikofizik yaşam birliği/tekliği bile, ancak yaşama ve anlama arasındaki iki taraflı ve hep birbirine katlanan ilişki aracığıyla bilinir.Bu ilişki, psikofizik yaşam birliğinde/tekliğinde zaten içerilmiştir; öyle ki birey kendi birliğini/tekliğini, hep,  hatırlamayla, geçmişte kalmış bir şey olarak bulur...Kısacası anlama süreci, yaşamanın kendi üstüne bükülerek kendi derinliği içinde kendini aydınlatması sürecidir.Ve öbür yandan biz, kendimizi de, kendimizin ve bir diğer yabancı yaşamın ifade tarzı içine taşıyarak anlarız.Öyle ki, yaşama-ifade-anlama bağıntısı, her yerde, insanlığı kendisine dayanarak tin bilimlerinin nesnesi kılmak için hazır bulunur.Ve böylece tin bilimleri yaşama-ifade-anlama bağıntısı içinde kurulmuş olurlar.Yaşamın özgül, bana ait bağlamına, ancak zamanın doğası gereği, kendimi kendi yaşamımın akıp gidişi içinde hatırlamak suretiyle sahip olurum.Uzun bir olaylar dizisi, sonradan, hatırlamalarım içinde birlikte etkili olurlar.Bunlardan herhangi biri, aynen, yeniden üretilebilir değildir.Zaten daha bellekte bir seçim yapılır.Bu seçimin dayandığı ilke, geçmişte kalmış şeyler olarak benim bir zamanki yaşam sürecime ait tekil yaşantıların sonradan değerlendirilmesi sırasında sahip olduğum yeni kavrayış olur.Ve şimdi geriye doğru düşündüğümde, benim için yeniden üretilebilir olan şey, artık onun   karşısında bu gün takındığım tutumla, onun ne ifade ettiğiyle, benim onu bu gün nasıl gördüğüm  ile bağlantılı olarak üretilmiş olur.Yaşamımın önem taşıyan her parçası, benim şimdiki yaşama yorumum aracığıyla, benim şimdiki durumuma göre, bugünümün ışığı altında, yine benim tarafımdan şekil verilmiş bir halde kavranılmış olur.”(Çev. Özlem,Doğan,Hermeneutik Üzerine Yazılar, Ark Yay. 1995 sayfa:134/135)

    Her şeyin büyük bir hızla değiştiğini, anlamların süreç içerisinde farklılaştığını, yaşama,bireylere hayatımızda ki her şeye yüklediğimiz değerlerin aynı kalmadığını, ne toplumsal ne de bireysel ilişkilerde, olaylarda, sürekli bir değişim, dönüşüm, yeniden üretim ve çatışmanın olduğunu düşünecek olursak dünün ışığı altında baktıklarımızın solgunlaştığını görebiliriz elbette.

   Hermeneutiğe bir açımlama sanatı olarak dilbiliminden,tarihe, retorikten, nesnel açımlama tarzlarına kadar etkili olmaktaydı.Schleiermacher anlamanın analizine, anlamanın arkasındaki amaçlanan bilginin özüne inerek, bu süreç içerisinde yer alan yardımcı araçların ve  kuralların üzerinde  durmuş, fakat “anlama”yı sadece yazılı eserler üretme süreciyle değil, bir yeniden kurma, yeniden konstrükte etme olarak ele almıştır.   Schleiermacher yaşamı etkileyen bir eserin ortaya çıktığı yaratma sürecini kendinde hissetmeyi, sezmeyi ve kavramayı, yazılı bir eserin işaretlerinden ve o eseri yaratanın niyet ve düşüncesinden hareketle anlamamızda gerekli bir koşul olarak görmekteydi.Anlama ve açımlama daima yaşamdan etkilendiklerinden ve yaşamı etkilediklerinden, yaşamı etkileyen eserlerin açımlamasında olduğu kadar bu eserlerin yaratıcılarının tinleriyle bağıntısının açımlamasına da yol açarlar.

 Anlamanın, bilmenin en geniş anlamda genelgeçer bilgiye ulaşılmaya çalışılan bir sürecin kavrandığı yerde bir kavram olduğunu söylemiştik.Anlama aynı zamanda psişik yaşamın duyusal olarak verili işaretlerinden, bu psişik yaşamın bilgisine ulaşma sürecidir de.

 Bu süreçte önemli bir yere sahip olan yorum ise, 21.yüzyıl edebiyat kuramcılarının sık sık kullandığı ve üzerinde tartışmaların sürdüğü aslında uzun bir geçmişe sahip olan bir kavramdır.

   Kavramları bir yana bırakıp kutsal metinlerden, kimi zaman hayata katlanmak için okuduğumuz kitaplara,sığındığımız metinlere hayatın kendisine baktığımızda da anlamanın, anlamlandırmanın ve yorumlamanın nedenlerinin ve sonuçlarının kendi aralarında farklılıklar gösterdiğini ve tek bir yorumun olmadığını görmekteyiz.Seçilen bir metinde rol oynayan unsurlara baktığımızda bu unsurların o metini yorumlamadaki etkilerini anlayabiliriz.Bu unsurlar metin yazarının o metni, eseri yazarken geçen süreç ve yazarın niyeti,okurun niyeti ve yapıtın niyeti olarak belirlersek; Umberto Eco’nun okur ayrımlarına da değinmemiz gerekir.

 Eco Ampirik Okur, Örtük Okur, Örnek okur ayrımlarında, bir metnin amacının Örnek Okur’u üretmek olduğunu söyler. ‘Örnek Okur;metni,bir bakıma okunması tasarlanan -bu tasarı, çoğul yorumlara elverecek şekilde okunma olasılığını içerebilir- biçimde okuyan okurdur.’ ( Eco,Umberto,Yorum ve Aşırı Yorum,Çev. Atakay, Kemal,Can Yay. 1997 Sayfa:19)

   Kara Kitap’ın kahramanlarından köşe yazarı Celal Salik’in şu cümleleri tam da buna işaret eder nitelikte sanırım:

 “İnsanların çoğu nesnelerin esas özelliklerini, sırf bu özellikler burunlarının dibinde olduğu için fark etmiyorlar da, kenarda  köşede kalan, böyle olduğu için dikkatleri çeken ikincil özellikleri görüp tanıyorlar. Bu yüzden yazılarımda, onlara göstermek istediğim şeyleri apaçık göstermiyor, yazımın bir köşesine sıkıştırır gibi yapıyorum.Anlamı sakladığım bu köşe çok gizli saklı bir köşe değil tabii, benimkisi çocuk kandırır gibi bir saklamaca, ama orada buldukları şeye çocuk gibi hemen inanıverdikleri için böyle yapıyorum.Ve en kötüsü, yazının geri kalan büyük kısmına yerleşen, burunlarının dibindeki o apaçık anlamla, birazcık sabır ve zeka isteyen gizli ve rastlantısal anlamlar da fark edilmeden gazete bir kenara atılıveriyor.”(Pamuk,Orhan,Kara Kitap,İletişim Yay. 10.yıl baskısı sayfa:126)

   Buradan, yazarın niyetiyle okurun niyetinin metinde kesişmediklerini anlamak mümkün. Bu tür metinlerin tek bir yorumu olmadığı gibi, bir de yazarın kurmaca ya da gerçek olarak yazısının orasına burasına sıkıştırdığı, gizlediği, bulunmak için beklenen bir takım şifreleri, anlamlandırmaları ya da göndermeleri metin içinde yer alabilmektedir Celal’in köşe yazılarında olduğu gibi. O halde Eco’nun örnek okur olarak adlandırdığı, metni okunması tasarlanan biçimde okuyan okur, kimi zaman yazarın metnin içine dahice serpiştirdiği göndermelerden bihaber olabilmektedir.Peki yazarın niyetiyle okurun niyetinin farklı yorumlara açık bir metinde     buluşması ne kadar mümkündür?

   Yorum aşırı yorum kavramlarının ayrımı ışığında, yorumun sınırsız, bir üst yorum olması onun bir amacının bulunmadığı anlamına gelmez elbette.Yapılan yorum sonuçta bir metinde söz dizimlerinin, kelimelerin neden şu biçimde değil de bu biçimde bir araya gelerek işaret etmeye çalıştıkları özelliklerdir.Öte yandan metnin ortaya koymak istediği niyetten kopmadan metni kendi amacına hizmet eder gibi bir yorum ne anlama gelir?

 Georg Simmel “giz”in anlamına dair söylediği cümlelerine bakalım:

    “Giz insana ayrıcalıklı bir konum sağlar ; giz salt olarak toplumca belirlenmiş bir çekim gücü oluşturur.Giz, temel olarak, denetim altında tuttuğu bağlamdan bağımsızdır, ancak elbette gizi salt olarak elimizde tutma durumumuz ne denli kapsamlı ve önemli ölçüdeyse, giz o denli etkili hale gelir...Derin ve anlamlı her şeyi saklayan gizlilikten, gizli olan her şeyin önemli ve elzem olduğu şeklindeki tipik hata doğar.Bilinmeyen karşısında insanın doğal idealleştirme itkisi ve doğal korkaklığı aynı amacı doğuracak şekilde işbirliği yapar :İmgelem aracılığıyla bilinmeyeni yoğunlaştırmak ve çoğunlukla apaçık gerçekliğe uygulanmayan bir vurguyla dikkati ona yöneltmek.” (Eco,Umberto,Yorum ve Aşırı Yorum,Çev.Atakay,Kemal,Can Yay.1997,Sayfa:48)

    Georg Simmel’in de vurguladığı gibi “giz” denilen şey bir çekim gücüne sahipse ve bir metne  dahice yerleştirilmişse,  bilinmeyen karşısında elbette bir korku sarar içimizi. Çünkü metin yorumu yapan kişinin iç dünyasını ve bağlantılarını keşfedeceği açık uçlu bir evrendir.Metnin gizi ve gücünün kaynağını aldığı nokta tam da burada bir yerlerdedir aslında.  Peki bu açık uçlu evrende yanılsamaların rolü nedir? Anlam yanılsamaları metnin iyi tasarlanmamış olmasından mı kaynaklanır ya da anlam yanılsaması dediğimiz şey bir metnin farklı aşırı yorumlarından mı oluşur? Söylenmeyeni söylemek yerine neden onu gizler sözcükler?Metnin anlamını keşfeden okur, keşfettiği şeyin anlamının o an yitirildiğini, yeni anlamlara ulaştığında mı anlar, öte yandan gerçek okur bir metnin gizinin, metnin boşluğu olduğunu anlayan okur değil midir?Her şeyin her şeyi işaret ettiği bir metinde, bir göstergenin anlamı olduğuna inanılan şey aslında bir başka anlamın göstergesi olamaz mı?Bundan sonra sorulacak soru şu olsa gerek: Okurun metinde bulduğu şey metnin özgün bir anlam sistemine bağlı olarak söylemeye çalıştığı şey midir, yoksa okurun kendi beklenti sistemlerine bağlı olarak bulduğu şey mi?     

     Edebi metinlerin geneline baktığımızda bu metinlerin belirli bir bilgi içerme zorunluluğu olmadığını görmekteyiz.Edebi metinler çoğunlukla bir anlam taşıyıcılarıdır çünkü.Bu anlamanın da okuyucu tarafından doğru veya yanlış veya farklı anlaşılması her zaman söz konusudur.Bu noktada hermeneutik devreye girerek,bir metni yorumlamada, metnin sahip olduğu gizli ve derin anlamları yazarın kişiliği, dili, yazdığı dönemle bağlantı kurmamızda yardımcı olur.Ortaya konulan birbirinden farklı yorumlara doğru ya da yanlış demek pek mümkün değildir.Çünkü dil çok anlamlılığa açıktır ve yoruma açık metinlerde aynı metnin farklı yorumları metnin çok anlamlılığının yansımalarıdır.

     Yine Schleiermacher’e dönecek olursak: Ona göre yorumcunun asıl amacı önce metni en az yazarı kadar iyi anlamak olmalıdır.Öncelikle nesnel olarak yazarın düzeyine ulaşan yorumcu, daha sonra öznel alana girerek yazarın yaşamını, özellikle de ruhsal yaşamına dair ipuçları bulmaya çalışmalıdır.Yorumcu yorumlama aşamasına geçmeden önce yazarın sosyal ve tarihsel çevresi hakkında bilgi edinmelidir.Psikolojik yorumlamada ise yorumcu, eserin yazarı üzerinde yazarın kişiliğini ortaya  çıkarmaya yönelik çalışma yaparak ; kendisini yazarın yerine koyarak onun kişiliğini tanımlamayı amaçlamalıdır.Yazarı o eseri yazmaya iten etmenler, bu etmenlerin yazarın yaşamıyla, eserin oluşum dönemi arasındaki paralellikler Schleiermacher’e göre yorumcuya önemli yol göstericilerdir.     BAŞA DÖN
 

   Her şeyden önce bir aşkın ve kendi olma arayışının ele alındığı bir yapıt Kara Kitap.Ele aldığı “aşk” ve “kimlik” temalarıyla Orhan Pamuk yine her bölümde okuru şaşırtmaya ve derinden sarsmaya devam ediyor.  

Dağınık ama kendi içinde tutarlı bir yapıt olan Kara Kitap’ın bize sunduğu “aşk” ve “kimlik” temalarının; farklı tarihlerde, farklı hikayelerde ve farklı anlatıcılarda  kilitlenmekte olduğunu görmekteyiz. Bu iki tema kitabın dokusuna  bu denli sinmiş olduğundan “aşk” ve “kimlik”i birbirinden ayrıştırmadan, kitabın bazı karakterleri üzerinden yola çıkarak,aşkın kimlik üzerindeki etkisine, kendi olma sorunsalının hangi noktalarda aşkı dışarıda bırakabildiğine,ya da aşkın kendini arayan karakterlerde ne gibi etkisi olduğuna değinmeye çalışacağım.BAŞA DÖN

AŞK         

     RÜYA: 
          “Rüyalarımız bir ikinci hayattır”.
                                              Gerard de Nerval

   Aslında her şey Rüyanın ardında on dokuz kelimelik bir terk mektubu bırakıp evden gitmesiyle başlasa da ;Kara Kitap en çok bir arayışın romanı olarak Rüya karakterinin üzerinde kilitlenmiş ve çözümlenmeye çalışılmış bir eser.Kitapta bizzat Rüyanın kendisiyle, eşi Galip’in telefon konuşmasından başka bir diyaloğa sahip olmasak da aslında Rüya tıpkı bir ‘rüya’- gibi gerçekte, kurmacada ya da metinde- varlığını içten içe hissettirmekte ve karısına böyle tutkulu, paranoyak, hatta hastalıklı olarak aşık olan bir adamın sevgisinin boyutlarını kendi kendimize sorgulatacak kadar önemli paya sahip olan bir karakterdi.

   Dış etkilere açık bir kişiliğe sahip olan Rüya bir o kadar meraklı, çocuksu ve gizemliydi de.Her ne kadar Rüya’yı Galip’in cümleleriyle tanısak da, diğer karakterlerin yanında Rüya elbette hiç görünmüyor gibi algılansa da ; ben Rüya’nın tam anlamıyla düş ile gerçek arasında bir yerlerde çok iyi betimlendiğine inanıyorum.Tüm eleştirilere hatta sayın Pamuk’un ‘Bazen Rüya’yı yeterince anlatmadığım hissine kapılıyorum’ cümlelerine rağmen ; böyle düşünmemin nedeni kitabın her şeyden çok bir aşk ve kimlik arayışı ile örülmesinden, Galip’in Rüya’yı, Rüya ile anılarını, ona olan sevgisini çok iyi, hassas, detaylı dile getirmesinden ötürü okur kitabı ilk okuyuşunda olmasa bile 2. yada 3. okuyuşunda Rüya karakterinin böyle dışarıdan, bir o kadar da içeride kocası tarafından bu derece dokunaklı anlatılmasından oldukça etkileniyor. Belki de Rüya eserde bizzat yer alsaydı bu denli çekici, bu denli düşsel ve bu denli gizemli kalamayacaktı belki de.

   Peki Rüya’nın eşi tarafından bu denli çok sevilmesinde Rüya’nın nasıl bir payı vardı ya da Rüya’nın dış etkilere açık kişiliği evliliğine ya da eşine nasıl yansımıştı, ya da en önemli soru  kocası tarafından böyle sevilen bir kadın evini neden terk etmişti?Bu sorulara cevap arayalım şimdi.

   Öncelikle şunu baştan belirtmek gerekiyor sanırım Galip çocukluğundan beri yani kendini bildi bileli Rüya’ya tutkundu.Fakat aynı şeyi ne yazık ki Rüya için söylemek mümkün değil.Galip Rüya’nın ikinci kocasıdır ve kimilerine göre Galip Rüya ile evlenerek O’nu bazı sol fraksiyonlara mensup eşinden ve o içine düştüğü sefil hayattan kurtarmıştır.Ama Rüya hem eşine hem de evine fazla ilgili olmadığı gibi sanki başka bir şeyin özlemi içindedir.

   Galip ile Rüya’nın Rüya evi terk etmeden önceki son telefon konuşmalarına bakarak Rüya’nın soğuk tavrının ve Galip’in ilgisinin ortağı olalım:

-Galip: “Masanın üzerine bıraktığım gazeteyi okudun mu?Celal yine eğlenceli bir şeyler yazmış”.

-Rüya: “Okumadım”.

-Galip: “Saat kaç, geç yattın değil mi?

-Rüya: “Kahvaltını kendin yapmışsın”.

-Galip: “Seni uyandırmaya kıyamadım”.

-Galip: “Rüyanda ne görüyordun?”

-Rüya: “Gece geç saat koridorda bir karafatma gördüm,mutfak kapısıyla koridordaki kalorifer arasında...Saat ikide...İri bir şey...”

-Galip: “Bir taksiye atlayıp hemen geleyim mi?”

-Rüya: “Perdeler çekiliyken ev korkunç oluyor.”

-Galip: “Akşam sinemaya gidelim mi?Konak’a.Dönüşte de Celal’e uğrarız”

-Rüya: “Uykum var.”

-Galip: “Uyu.”(Pamuk,Orhan,Kara Kitap, İletişim Yay,10. Yıl Özel Baskısı sayfa:49) 

   Bu cümleler kitabı okumayan bir okur tarafından çok yadırganmayabilir ama yine iki karakterin de tavrı ortadır.

   Rüya’nın dış etkilere açık, meraklı ve rahat  kişiliği, Galip’in içe dönük, kendiyle barışık olmayan, paranoyak özellikler taşıyan kişiliğine zıttır.

   Ama Rüya ile Galip’in arasındaki bu gibi diyaloglar  aslında birlikte ama yalnız olan iki insanın   çocukluklarından beri varolan durumlardı.Çocukluklarından beri Galip hep Rüya’dan daha duyarlıydı, Rüya ise hep daha umarsız...

   Bunu kitapta en iyi yansıtan bir olaya, bir Cuma akşamına gidelim:

   Rüya ile Galip ilkokul üçüncü sınıftaydılar.Bir Cuma akşamıydı.Hava kararmak üzeriydi. Nişantaşı Meydanı’ndan kış akşamının araba ve tramvay gürültüleri geliyordu.Galip ve Rüya’nın yeni bir oyunu daha keşfedip oynamaya başladıkları günlerden biriydi. “Yok Oldum” isimli bu oyunda Rüya ya da Galip apartmandaki amcaların, babaannelerin dairelerinden birine girip bir köşeye saklanıp yok oluyor, öteki de onu bulana kadar arıyordu.

“Yok olma sırası kendine geldiğinde Galip, iki gün önce bir yaratıcılık anında, dikkatini çeken Babaanne’nin  yatak odasındaki dolabın üstüne çıkıp gizlenmiş, Rüya’nın kendisini burada hiçbir zaman bulamayacağından emin, karanlıkta onun hayalini kurmuştu.Hayalinde kendisini arayan Rüya’nın yerine kendini koymuştu ki, yokluğunun acılarını Rüya nasıl hissediyor daha iyi bir anlayabilsin!Rüya ağlamaklı olmalıydı ; Rüya yalnızlıktan sıkılmış olmalıydı ; aşağı katta, karanlık arka bir odada gizlendiği yerden çıkması için Galip’e gözyaşlarıyla Rüya yalvarıyor olmalıydı.Çok sonra, çocukluğun sonsuzluğu kadar uzun süren bir bekleyişten sonra, Galip, sabırsızlıkla ve aslı kendisinin yenildiğini düşünmeden birden dolabın üstünden inip gözlerini soluk lambaların ışığına alıştırıp, bu sefer kendisi, apartmanda Rüya’yı aramaya başlamıştı.Bütün katlara inip çıktıktan sonra, tuhaf ve hayaletimsi bir duyguyla ve bir yenilgi havasıyla Babaanne’ye sorduğunda “Aa üstün başın toz içinde senin!” demişti karşısında oturan Babaanne. “Neredeydin? Seni aradılar”.Dede de “Celal geldi,Rüya ile Celal Alaaddin’in dükkanına gittiler”..(Pamuk,Orhan,Kara Kitap,İletişim Yay 10.yıl özel baskısı sayfa:83/84)

   İşte bu görüntü 24 yıl önceydi.Ama Galip hafızasından gözlerine bu görüntüyü her çağırışında içinde o günkü sabırsızlığı ve burukluğu yeniden hissediyordu.

   Sanki Rüya  üç yıllık evliliklerinde başka bir hayatın neşesini, eğlencesini kaçırıyormuş gibi hissediyor ve bundan şikayetçi gözüküyordu. Rüya hafızasının derinliklerini kapatmıştı bir kere Galip’e.

 Peki Rüya’nın Galip’e böyle davranmasının nedenleri ne olabilirdi, ya da Rüya’nın aradığı ama Galip’de olmayan parça hangisiydi? BAŞA DÖN

Aşkın etkisi öyleydi ki üzerimde    
bütünüyle onun buyruğuna giren
gövdem çoğunlukla ağır ve cansız
bir nesne gibi hareket ederdi.
                                             DANTE

   Rüya’yı anlatırken Rüya’nın dış etkilere açık olan, rahat kişiliğinin tersine Galip’in içe dönük, paranoyak özellikler taşıyan kişiliğinin zıtlığından bahsetmiştik.Bu zıt özellikleri özel zevklerinde de görmekteyiz.Rüya iyi bir polisiye roman okuyucusuyken, Galip polisiye romanlardan nefret etmekteydi.Belki de bu nefretin sınırları Rüya’nın kendini o romanlara fazlasıyla kaptırmasından, Galip’in özgüvensizliğine, karısının hafızasını ona kapatmasından, Galip’in Rüya’nın dünyasına, Rüya’nın gizli bahçelerine girememesine kadar uzanmaktaydı.

   Acaba Galip mi Rüya’nın o gizli bahçelerine açılan kapıyı açamamaktaydı, yoksa Rüya mı Galip’in o kapıyı açmasını istememekteydi?

   Bu noktada amacım karakterlere haklı, haksız, duyarlı, özgüvensiz, umarsız, parçalanmış gibi nitelendirmeler atfetmek değil sadece tüm kitabın içine bir koku gibi sinmiş olan bir aşkı, bu aşkın beraberinde getirdiği kayboluşu, bu kayboluşu takip eden varışsız arayışları ve bunların altında yatan nedenleri anlamaya ve yorumlamaya çalışmak.

   Galip’e dönecek olursak; Galip Rüya’yı o kadar çok seviyordu ki Rüya’nın terk mektubunda yazdığı “Annemleri idare edersin” cümlesini bile Galip Rüya ile yapılmış bir ortaklık olarak kabul ediyor ve bu şekilde de olsa O’nun ile bir şeyleri  paylaşıyor olmaktan hoşnut oluyordu.

   Oysa Rüya ile evliliklerinde Galip sabahları işe gider, işten karısına birkaç kere de olsa telefon eder ve akşamları eve döndüğünde Rüya’nın içtiği sigaraların küllükte duran izmaritlerine bakarak ya da eşyaların, nesnelerin duruşlarından Rüya’nın o günü nasıl geçirdiğine dair tahminler yürütürdü.Rüya ise Galip’in onu işten arama nedenlerine hep dudak bükerdi. Öyle bir an gelirdi ki Galip’in yaptığı saçma sapan bir şakaya Rüya bazen onu şaşırtacak kadar çok gülerdi ; işte böyle anlarda Galip kendini karısının o esrarlı, gizli bahçesine yakınlaştığını hisseder, kimi zaman bu gizli ve esrarlı bölgeye ilişkin bir soru sormak ister ama Rüya’nın vereceği cevapla ondan uzaklaşacağını anlar, bir şey soramazdı.Böyle anlarda Rüya hep şöyle derdi: “ Gene boş bakıyorsun!”...

   Galip’in Rüya’ya olan aşkı “hastalıklı” bir aşk bana göre.Çünkü Rüya’nın Galip’e bu denli uzak olmasına  rağmen, Galip aşkını bu aşkın sessizliğini ince ruhunda gizlediği paranoyalarıyla, çağrışımlarıyla ve Rüya’nın bir gün mutlaka onu seveceği umuduyla o kadar derinlemesine yaşıyor ki...

Galip’in Rüya’nın alnına bakarak düşündüklerine bir göz atalım:

   “Uykunun huzuruna gömülmüş Rüya’nın kapıları kapalı bahçesinin söğütleri, akasyaları, asma gülleri ve güneşi altında gezinmek isterdi şimdi.Orada karşılaşacağı suratlardan utançla korkarak:Sen de mi buradaydın, merhaba!Bilip beklediği tatsız anılar kadar, beklemediği erkek gölgelerini de merak ve acıyla görerek :Affedersiniz kardeşim, siz karımla nerede rastlaşmış ya da tanışmıştınız? Üç yıl önce sizin evinizde, Alaaddin’in dükkanından aldığı yabancı bir moda dergisinin içinde, birlikte gittiğiniz ortaokul binasında, elele tutuştuğunuz sinemanın girişinde...Hayır belki de Rüya’nın hafızası bu kadar kalabalık ve acımasız değildi.” (Pamuk,Orhan,Kara Kitap,İletişim Yay, 10. yıl baskısı sayfa: 27-28)

   Bu cümlelerden anlaşıldığı gibi bir yandan karısının aklından neler geçirdiğini anlamaya çalışan Galip, öte yandan Rüya’nın hafızasının derinlerine inmeye çalıştığında karşılaşacağı yüzlerden, anılardan ve çağrışımlardan da ürküyor aslında.

   Galip’in Rüya’yı ilk gördüğü çocukluk yıllarından süregelen bu tutkusu, onun Rüya’yı hem bir sevgili, hem bir kardeş, hem bir akraba, hem bir eş, hem de bir dost gibi görmesinin nedenlerinden biriydi belki de.Çünkü Rüya aslında Galip için bir gerçek olduğu kadar bir “rüya” ydı da.Çünkü Galip için Rüya’nın dünyasına girebilmek, onun “rüya”larına ortak olabilmek onun en ulaşılmaz düşüydü belki de.

 Hastalıklı ve derinden sarsan bu aşkın ince ayrıntılarına da özenle yer verilen Kara Kitap’ta  bir an olsun Rüya’nın Galip’e  klasik ve şüpheci bir eş gibi “ Beni ne kadar seviyorsun?” gibi bir soruyu sorduğunu hayal edelim ve Galip’in şu cümlelerinden bu derin bağlılığın ince ayrıntılarına göz gezdirelim:

 “.... İnce kollarının üzerindeki küçük tüyleri severdim. Miyopluğunu kabul etmediğin gözlerini kısışını severdim.Gözlerini kısıp uzaktaki bir noktaya bakarken başka bir yere gittiğini, başka bir şey düşündüğünü anlayınca seni endişeyle severdim.Aklının içindekilerin bildiğim kadarını ve daha çok da bilmediğim kadarını korkuyla korkuyla severdim....Birlikte gittiğimiz bir filmi bir üçüncü kişiye hikaye ederken belleğinin ve hatırladıklarının benimkinden ne kadar farklı olduğunu korkuyla anladığımda seni severdim.Herkes labirentimsi merdivenlerden kıvrılarak sinemadan yeryüzüne ağır ağır çıkarken, bir kestirme bulup bizi bütün kalabalıktan önce kaldırıma çıkardığın zamandaki mutlu gülüşünü gördüğümde seni severdim.Vazonun yanında, neden orda bıraktığını anlayamadığım yüzüğünü günler sonra gene orada gördüğümde seni severdim.Öğle vakti, yazı masamın üzerinde oraya kadar nasıl geldiğini anlayamadığım bir tel saçını gördüğümde ve birlikte çıktığımız bir yolculukta, tıkış tıkış belediye otobüsün tutunma demirlerine sarılan öbür eller arasında yan yana  duran ellerimizin birbirine ne kadar az benzediğini kederle gördüğümde seni kendi gövdemi tanır gibi, beni terk eden ruhumu arar gibi, bir başka kişi olduğumu acı ve sevinçle anlar gibi severdim.” (Pamuk,Orhan Kara Kitap,İletişim Yay, 10.yıl baskısı sayfa: 183-184-445-446-447)BAŞA DÖN