Ursula la Guin

Kad?nlar, R?yalar, Ejderhalar

Ursula la Guin


Anasayfaya
Ele?tiri sayfas?na

28.09.2011

 


 

Edit?r?n Notu : Feminist, anari?ist, ayd?nlanma ak?lc?l???n?n yerine Taocu bir mistisizmi benimseyen la Guin  Freud?un erkek?i s?ylemi yerine Jung?un  kollektif bilin?d??? s?ylemine yatk?nd?r.  Ama Jung?un mistisizmini de kendi ger?ek?ili?iyle ?rter.  R?yalar?m?zla bize ula??r. Hayalg?c?ne yaslan?r.  Ba?ta "M?lks?zler" olmak ?zere. "Yerdeniz" serisi ile Bilim-kurgu edebiyat?n?n en ?st?n ?rneklerini vermi?tir.


 

http://www.metiskitap.com

"LeGuin bizimle r?yalar?n diliyle konu?ur, kad?nlar?n ve ejderhalar?n ?yk?lerini anlat?r. Hen?z ger?ek olmam?? ?yk?lerdir bunlar. Konu?tu?u dil ise hepimize tan?d?k gelir. Baz?lar?m?z deh?et i?inde duymamaya ?al???r, dinlemez, anlamaz onu. Ama baz?lar?m?z dinler, cesareti olanlar?m?z o dili do?du?undan beri bildi?ini fark eder. Hen?z isimlendirilememi? olan?, hen?z ya?anmam?? olan?, hep duyulup da g?r?lt? zannedileni s?yler o dil. Grameri insanl?k kadar eskidir; kelimeleri ilk kez duydu?umuzda bile tand?k gelir. O y?zden LeGuin'i ya ilk duydu?umuzda kat???ks?z bir bi?imde severiz, ya da elimizden at?p ?yle biri hi? var olmam?? gibi yapar?z. LeGuin uzay gemisindeki bilge kocakar?d?r. Varolu? kadar kadim bir lisanla konu?an ejderha, g?c?n? yaln?zca zorunluluk kar??s?nda kullanan b?y?c?...

LeGuin hayat? boyunca 'i? ?lkelere ve d?? uzaya' say?s?z yolculuk yapt?. Bu yolculuklardan baz?lar?n? bir araya getirdik bu kitapta. Ancak onun anlatt?klar?yla ne bir 'i? ?lkeler haritas?' ?izebiliyoruz, ne de 'd?? uzaya yolculuk' k?lavuzu. Kendisinin de dedi?i gibi, 'Seyyahlar / kendi yolculuklar?n? anlat?rlar, sizinkini de?il.' Fantazi, bilimkurgu ya da deneme fark? g?zetmeden, t?m LeGuin yaz?lar? birer yolculuk ?yk?s?d?r. O bize kendi ?yk?lerini anlatt?, ?imdi de bizim kendi yolculuk ?yk?lerimizi yazmam?z? bekliyor." ? B?lent Somay


B?lent Somay, ?ns?z, "Seyyah?n El Kitab?", s. 7-10


 http://www.metiskitap.com/

Fantazi edebiyat?nda yeri hemen Tolkien'?n yan?ba??nda. Kitap?? d?kk?nlar?nda Bilimkurgu Roman?n? Pembe Dizi raflar?n?n yan?ndan kald?rt?p lay?k oldu?u yere, "20. Y?zy?l Roman?" mertebesine yerle?tiren ?? isimden biri, Dick ve Lem'le birlikte. Ancak d?n?p tekrar tekrar okudu?un Le Guin'ler hangileri diye soracak olursan?z, teredd?t etmeden "Denemeleri" diye cevap veririm. Ku?kusuz M?lks?zler'in yeri ba?kad?r. Her d?rt-be? y?lda bir Yerdeniz'in b?y?l? d?nyas?na bir hac yolculu?u yapmak farz olmu?tur. Ama Le Guin'in denemelerindeki tavizsiz, dolamba?s?z dil, s?yleyece?ini "sonu?lar?ndan ve yerle?ik g??lerle d??ece?i ?eli?kilerden korkmadan" s?yleyen ?slup, insan? en az bilimkurgu romanlar? ya da fantazileri kadar derinden etkiler.

Bunun en ?nde gelen nedeni, Le Guin'in dilini "kurgu" dokusundan ar?nd?rd???n?zda ortada t?m ??plakl???, ac?mas?zl??? (ve bazen deh?eti) ile kalan samimiyettir. Amac?n?n daima "kimsenin duygular?n? incitmeden m?mk?n oldu?u kadar ?ok ?eyi alt?st etmek" oldu?unu s?yler Le Guin. Alt?st edici (subversive) s?ylemler duygular?n?z? incitmese bile savunma mekanizmalar?n?z? elinizden al?r ?o?u kez; ac?mas?z bir d?nyaya kar?? arkas?na s???nd???n?z duvarlar? y?kmasa bile ge?ersiz k?lar, kendinizi apans?z ??r?l??plak hissetmenize neden olur. Le Guin'in denemelerini okuman?n b?yle bir "soyucu" etkisi var: Kendi bedeninize (erkek imgesinde kurulmu? benli?imize), kurumlara (devlete, bilime, "ger?ekli?e" ve ger?ek?ili?e) olan inanc?n?z? ku?kuya ?eviren, "kad?nlar?, r?yalar? ve ejderhalar?" t?m deh?etleriyle ?zerinize sal?veren bir etki. O kad?nlar, r?yalar ve ejderhalar, ?u ya da bu yolla edindi?iniz (?o?u kez sahte) g?veni birden yok ederler, sizi bir ku?ku ?ukuruna iterler; ancak bir kere o g?venden, o "emin oldu?unuz ger?eklerden" ar?nd???n?zda da, sizi elinizden tutup d?ze ??kar?rlar.

Postmodern bir ?a?da ya??yor olman?n bilinci, insan? bilinemezcili?e, k?stahl??a ve sinizme de s?r?kleyebilir, bilgeli?e de. Le Guin "postmodern" terimini bir kez bile kullanmadan, her ?eyi kapsayan, ?st-s?ylemlerden kibarca s?yr?l?r (kimsenin duygular?n? incitmez). Bunun yerine her ?eyin belirsiz ve her ?eyin m?mk?n oldu?u, sinik ve "bir tek ben bilirim"ci bir s?ylemi ge?irmek yerine, s?ylemleraras? ya da daima "?teki s?ylemi g?zeten" (heterodiscursive) bir tav?r benimser. Feministtir, ama anar?isttir de. Marksizmle aras? iyidir, ama Ayd?nlanma ak?lc?l???n?n yerinde Taocu bir mistisizm vard?r. Freud'un erkek?i s?ylemine k?zar, Jung'dan yanad?r. Ama Jung'un kimi zaman ayaklar? yere de?meyen mistisizmini de masallar?n ve fantazilerin o ?ocuk?a, ac?mas?z ger?ek?ili?iyle sarmalar. T?m bunlar bir yamal? boh?an?n i?ine t?k??t?r?lm?? ideoloji par?ac?klar? gibi durmaz Le Guin'de. Tam olarak bir b?t?n olu?turduklar? da s?ylenemez. Daha ziyade, tamam? ancak hayal edilebilecek bir b?t?n?n farkl? ve?heleri gibidirler. O b?t?n?n tamam?na ancak r?yalar?m?zda ula?abiliriz ve r?yalar ?zeldir, hi?bir zaman ba?kalar?yla t?m?yle payla??lamazlar.

Le Guin i?in fantazi edebiyat?, asla b?t?n?yle payla??lamayacak r?yalar? k?smen de olsa hepimizle payla?mak i?in bir ?abad?r. Bu t?r?n en ?nemli atalar?ndan Tolkien'?n tek yapt???, bize r?yalar?n? anlatacak bir dil bulmakt?r. ?rne?in Y?z?klerin Efendisi'nde t?m bilgeli?i ve b?y? g?c?yle kadir-i mutlak bir fig?r olan Gandalf'?n asla kazanamayacak oldu?u zaferi k???k, ?elimsiz hobbit Frodo'nun ve k?t?, bi?imsiz Gollum'un g?n?ls?z bir i?birli?i i?inde kazanmalar?, ancak r?yalarda olabilecek bir ?eydir. Le Guin bizi r?yan?n g?c?n? ve ger?ekli?ini kabullenmeye, onu "ger?ek?ili?in" ve ak?lc?l???n terimleriyle a??klamaya ?al??mamaya ?a??r?r. ??nk? kolay yoldan yap?lan b?yle bir a??klama her ?eyi yerli yerine oturtacak, d?nyay? (ger?ekte sahip olmad???) bir d?zen g?r?nt?s?ne sokacakt?r. O zaman, t?m bu d?zen yan?lsamas?na ra?men bir t?rl? mutlu olmad???m?zda, elimizde ak?ld???na, nevroza ka?maktan ba?ka ?are kalmaz. Oysa r?yalar, d?zensizli?in ?ok ve?heli anlamlar?na yakla?t?r?rlar bizi; alt?st ederler. Frodo/Gollum ortakl??? ancak bir r?yada muzaffer olabilir. Her birimiz birer Frodo/Gollum oldu?umuza g?re, biz de ancak hayat?m?z? bir r?yaym?? gibi ya?ad???m?zda kazanabiliriz. Ger?ek?i bir d?nyada ise iktidar? reddeden Gandalf yenilecek, kazanan daima Sauron olacakt?r.

Frodo/Gollum'un zaferi, kad?nlar?n zaferinin bir metaforudur Le Guin'in bak?? a??s?ndan. "Erkek" iktidar?na ?zenen, iktidarla ili?kisini "erkek?e" kuran kad?nlar?n, Thatcher, ?iller ya da Benazir Butto'nun, ya da erkek y?neticiler d?nyas?nda "ba?ar?l?" olmu? kad?nlar?n zaferi de?il. Tren kompart?man?nda sessiz sedas?z oturan Bayan Brown'?n, menopozu ?oktan ge?ip do?urganl???n? (iktidarla yeg?ne ili?ki hayaletini) bile bir kenara b?rakm?? kad?n?n g?r?lt?s?z pat?rt?s?z zaferi. Le Guin d?nyam?z? ziyaret eden uzayl?lara "insan t?r?n? temsilen" b?yle bir kad?n el?i verilmesini ?nerir. ??nk? bir tek o kad?n insanl?k durumunun temel iki olgusuna (ya da bu ikisine ayn? olgu mu demek gerekir?), do?um/?l?me, tutku/deh?et duygular?n?n ?tesinde bir kabulleni?le bakm??, "kendisi kalman?n" en b?y?k erdem oldu?u ??retilen erkeklerin o inan?lmaz ataletinin tersine, m?tevaz? bir bi?imde hayat?n?n t?m?n? de?i?erek ge?irmi?tir. Do?may? ve ?lmeyi, do?urganl??? ve k?s?rl???, bir i?e yaramay? ve yaramamay?, amac? ve ama?s?zl??? bir ?m?r s?resi i?inde ayn? kabulleni?le ya?am??t?r. Ku?kusuz r?yalar?n? hat?rlamayan insanlar?n "ger?ek" d?nyas?nda o kad?n yenik d??m??lerden say?lacakt?r; galipler ise politikac?lar, i?adamlar?, bilimadamlar?, yazarlar, askerlerdir.

Ancak onlar?n ba?ar?lar? gece g?zlerini kapad?ktan az sonraya, REM uykusuna ge?ene kadar s?rer. Bir kez r?ya g?rmeye ba?lad?lar m?, bilin?d??lar?, "?teki"leri, "g?lge"leri, "ba?ar?l?" insanlar olabilmek i?in kapal? kap?lar ard?na, karanl?k odalara, k?r kuyulara t?kt?klar? "?teki ben"leri ba?lar?na ?????r, "ba?ar?"n?n asl?nda "ba?ar?" olmad???n? hayk?r?r dururlar. Ba?ar?l? kalmak i?in r?yalar?n? unutmalar? gerekir bu insanlar?n. Onlar da unuturlar. Ba?kalar?na "Ben hi? r?ya g?rmem," derler. Biraz psikolojiden anlayanlar? "Yani, g?r?yorumdur herhalde, ama hi? hat?rlam?yorum," diye eklemek gere?i duyarlar. Hat?rlamazlar tabii. ??nk? r?yalar?n galibi minicik Frodo, ?irkin Gollum ve ya?l? kocakar?d?r daima.

R?yalar?n? hat?rlamayanlar, ejderhalara da inanmazlar. Elflere, ve cinlere, peri k?zlar?na ve b?y?c?lere de inanmazlar. ??nk? hem ejderhalara hem de M16'lara ve karadan karaya balistik f?zelere ayn? anda inanmak imk?ns?zd?r. Gondor sava??n? borsa sava?lar?na, ejderhalar? Cruise f?zelerine, Aragorn'u Bill Clinton'a, Ged'i de Milton Friedman'a feda edenler, bir tek ger?ek, bir tek tarih tan?rlar. Ba?ka bir ger?ekli?i tan?maya ?aba g?stermedikleri i?in de bu ger?ekli?in i?ine k?s?l?p kalm??lard?r. Aralar?ndan birka? tanesi Cruise f?zelerinin ate?leme d??mesine basabilme hakk?n? kazan?r. Milyonlarcas? ise kendilerinin de bu hakk? kazanabilecekleri umuduyla, o g?n? bekleyerek, Cruise f?zelerinin hedefinde ya?ar. Ejderhalar f?zelere benzemez. Onlar?n bir dilleri ve iradeleri vard?r. Her birinin bir ismi vard?r ve siz o ismi ??rendi?inizde onlara h?kmedebilir, en az?ndan iyi ge?inebilirsiniz. F?zelerin ise ismi yoktur. Borsadaki birka? y?z puanl?k bir oynama y?z?nden bir g?n gelip hi? habersiz sizi vurabilirler.

Le Guin bizimle r?yalar?n diliyle konu?ur, kad?nlar?n ve ejderhalar?n ?yk?lerini anlat?r. Hen?z ger?ek olmam?? ?yk?lerdir bunlar. Konu?tu?u dil ise hepimize tan?d?k gelir. Baz?lar?m?z deh?et i?inde duymamaya ?al???r, dinlemez, anlamaz. Baz?lar?m?z ise dinler. Cesareti olanlar?m?z o dili do?du?undan beri bildi?ini fark eder. Hen?z isimlendirilememi? olan?, hen?z ya?anmam?? olan?, g?r?l?p de alg?lanamam?? olan?, hep duyulup da g?r?lt? zannedileni s?yler o dil. Grameri insanl?k kadar eskidir; kelimeleri ilk kez duydu?umuzda bile tan?d?k gelir. O y?zden Le Guin'i ya ilk duydu?umuzda kat???ks?z bir bi?imde severiz, ya da elimizden at?p ?yle biri hi? var olmam?? gibi yapar?z. Le Guin uzay gemisindeki bilge kocakar?d?r. Varolu? kadar kadim bir lisanla konu?an ejderha, g?c?n? yaln?zca zorunluluk kar??s?nda kullanan b?y?c?.

B?t?n bunlar?n yan? s?ra da iyi bir ev kad?n? (iyi bildi?i iki ?eyin yazmak ve ev i?leri yapmak oldu?unu s?yler) ve bir annedir (yaratt??? adalara ?ocuklar?n?n ismini verir). Her kad?n gibi bir zamanlar bakire (verimsiz, b?y?l?, tabu) olmu?tur. Sonra do?urgan bir kad?n. ?o?u kad?n gibi ilk do?urganl?k maceras?n?n nas?l cerrahi bir m?dahaleyle yar?da kesildi?ini anlat?r bir denemesinde (bu kitapta yer alm?yor). Neyse ki bu yar?da kesilme onun (her bak?mdan) do?urganl???n? s?rd?rmesine engel olmad?. ?? ?ocu?u ve otuza yak?n kitab? var. Her kad?n gibi o da sonunda bir kocakar? oldu. Do?umu, ?l?m? ve de?i?meyi her kad?n gibi ?ok iyi tan?yor. Belki de ?o?u kad?ndan tek fark?, insanl???n bu ?ok temel durumlar?n? bizlere anlatacak bir lisan, Lacan'?n erkeklerin alan? olarak tan?mlad??? "dil'i (gene kimsenin duygular?n? incitmeden) alt?st edecek bir yol bulmu? olmas?.

Le Guin hayat? boyunca "i? ?lkelere ve d?? uzaya" say?s?z yolculuk yapt?. Bu yolculuklardan baz?lar?n? bir araya getirdik bu kitapta. Ancak onun anlatt?klar?yla ne bir "i? ?lkeler haritas?" ?izebiliyoruz, ne de "d?? uzaya yolculuk" k?lavuzu. Kendisinin de dedi?i gibi, "Seyyahlar / kendi yolculuklar?n? anlat?rlar, sizinkini de?il." Fantazi, bilimkurgu ya da deneme fark? g?zetmeden, t?m Le Guin yaz?lar? birer yolculuk ?yk?s?d?r. O bize kendi ?yk?lerini anlatt?, ?imdi de bizim kendi yolculuk ?yk?lerimizi yazmam?z? bekliyor.
 


"Ursula K. Le Guin'in D?nyas?"

http://www.metiskitap.com

Mustafa Yelkenli
Virg?l, Say? 26, Ocak 2000

"?nsan haftada on be? saat ?al??mayla hayat?n? kazanabiliyorsa, ba?ka ?eyler i?in pek fazla zaman? kal?yor demektir. O kadar ki, belki de hayatlar?n? renklendirecek ?ocuklar?, el i??ili?i, a???l?k, ?ark? s?ylemek gibi yetenekleri ya da kafa yoracak pek enteresan d???nceleri olmayan huzursuz tipler, bu zaman bollu?u y?z?nden ??yle bir dolan?p mamut avlamaya karar vermi? olabilirler. Sonra da,Replica Audemars Piguet Royal Oak Offshore Grand Prix becerikli avc?lar s?rtlar?nda bir ton et, bol bol fildi?i ve bir hik?ye okuyarak yorgun arg?n geri d?n?yorlard?. Hayat? de?i?tiren et de?ildi burada. Hik?yeydi."
Ku?kusuz hik?yedir. ?nsan?n anlatacak bir ?eyi yoksa, ya?am denilen ser?ven nedir ki? Belki biraz abart?l? olacak ama, insan?n ya?am?na y?n veren, geli?imin itici motoru olan ?ey hayal g?c? ve bu hayal g?c?n? sonsuz mecralara ak?tacak olan ?ey de hik?yedir. Sanat bu olgunun bir devam? de?il mi? Ve giderek bilim, teknoloji bunlardan beslenmiyor mu?

S?z veya anlat?m... Anlat?m? ?e?itlendiren, giderek zenginle?tiren sonsuz hayal g?c?... Yukar?daki al?nt?da Ursula K. Le Guin s?z, hik?ye ve eylemi teke indirgeyerek hayal g?c?ne ba?lar. Hayal g?c?n? ?nemser bir tav?rla denemelerini yazarken ba?ar?l? ?r?nler verdi?i bilimkurgunun ve fantastik d?nyan?n konular? aras?nda bo?ulmaks?z?n yaz?n d?nyas?nda etkinli?i olan her ?eyi, psikolojiyi, tarihi de g?zler ?n?ne sermeye ?al???r. Ancak ku?kusuz t?m bu konular?n ba??nda da bilimkurgu gelir. Richard Mille Replica Watches

Le Guin ?yle geriye ?ekilerek utanga? bir ?ekilde bilimkurguyu savunmaya giri?miyor. "Bilimkurgu bir ka??? edebiyat? m??" sorusuna Tolkien'in fantezi i?in s?yledi?i gibi "evet bir ka??? edebiyat?d?r ve bu y?zden muhte?emdir" demiyor. ??nk? bilimkurgunun bir ka??? edebiyat? olmad???n? d???n?yor. Ama bunun yan? s?ra daha c?retli bir iddiada bulunuyor. Bilimkurgunun giderek roman?n yerini alaca??n? ve roman?n giderek t?kendi?ini, t?kenece?ini s?yl?yor. Ve sonra ka??? edebiyat? masal?na bir ba?ka iddiayla yan?t veriyor: Sahte ger?ek?ilik zaman?m?z?n ka??? edebiyat?d?r.

M?lks?zler ve Karanl???n Sol Eli adl? yap?tlar?nda ideolojinin de romanlarda -birey kadar olmasa da- yer almas?n?n gereklili?ini g?steren Le Guin, ka??? edebiyat?n?n en muhte?emi olan fantastik edebiyat?n da yaz?n i?inde sayg?n bir yeri olabilece?ini kan?tlar.

Ka??? edebiyat? muhabbeti s?r?p giderken 70'li y?llarda Orhan Duru, T?rk Dili dergisinde yay?mlanan bir yaz?s?nda, bilimkurguyu ?a?da? masallar olarak nitelendirmi?ti. Le Guin ?a?da? masal iddias?na farkl? yakla?arak modern d?nyan?n mitolojisi benzetmesinde bulunur bilimkurgu i?in. Ve devam eder: "??nk? bilimkurgu, bilim ve teknoloji taraf?ndan derinden derine ?ekillendirilmi? ve de?i?tirilmi? olan d?nyam?z? kavramak i?in, mityap?c? ?zelli?ini kullan?r; ?zg?nl??? ise bu ?zelli?i yeni malzeme ?zerinde kullanmas?ndad?r."
T?rkiyeli okur, ?nce M?lks?zler'le kar??la?mas?ndan ?t?r? Le Guin'i bilimkurgu yazar? olarak tan?r. Ancak daha sonra Yerdeniz kitaplar?yla fantezi edebiyat?nda da kendini kan?tlad???n? ve entelekt?el birikimiyle ?nemli bir yazar oldu?unu kavrar. Her ne kadar anar?ist ve ?d?ns?z bir feminist olu?u kimilerinin pek ho?una gitmese de, Le Guin'in yazd?klar?yla bilimkurgu d?nyas?nda sayg?n bir yer edindi?ini kimse yads?yamaz. Bu kez de denemeleriyle kar??m?zda, ?stelik sadece bilimkurgu ve fantezi edebiyat?yla s?n?rl? olmaks?z?n. Sadece bilimkurgunun has okurlar? i?in de?il, edebiyat tutkunlar? i?in de...



Margaret Atwood: Ustopya'ya giden yol

The Guardian??n 14 Ekim 2011 tarihli say?s?ndan k?salt?ralarak Z. Heyzen Ate? taraf?ndan ?evirilmi?tir.

http://www.radikal.com.tr/

25/11/2011

Atwood yap?tlar?n? bilimkurgu olarak adland?rmak istemedi?i i?in ele?tirilmi?ti. Peki, bilimkurgu nedir ve yazar?n ba?tan beri s?regelen yeni d?nyalar yaratma tutkusuyla nas?l bir ba?lant?s? vard?r?

Hizmet?inin Hikayesi ?ngiliz Ulusal Operas? taraf?ndan sahnelenirken.
MARGARET ATWOOD

Ge?en g?nlerde bir okuyucu ve yazar olarak bilimkurguyla olan ili?kimi g?zden ge?irmeye karar verdim. Kendimi bildim bileli var olan bir ili?ki bu ve ?ocukken yazd???m ?eylerin ?o?u, bilimkurgu etiketini hak ediyor. Pek ?ok ?ocuk gibi ben de yeni d?nyalar?n mucidiydim. Benimkiler kaba hatlar?yla tasarlanm?? d?nyalard?, insan?n alt? yedi ya?lar?ndayken tasarlayaca?? t?rden ?eylerdi ama hi?biri g?n?m?z d?nyas?na benzemiyordu, ki b?ylesi de bilimkurgunun de?i?meyen ?zelliklerinden biri. Dick ve Jane beni ilgilendirmiyordu: A??r? normal karakterler beni ikna etmeye yetmiyordu. Saturn bana daha uygundu. Ve hatta daha uzak d?nyalar? seviyordum. ?lk a?klar?m?z farkl? k?l?klara b?r?nerek de olsa s?k s?k yeniden hayat?m?za girer ya da Wordsworth??n kelimeleriyle ifade edecek olursak: ???ocuk, kad?n?n annesidir. Bug?ne dek kimsenin sosyolojik ger?ek?ilik olarak s?n?flamayaca?? ?? roman yazd?m: Hizmet?inin Hik?yesi (The Handmaid?s Tale), Oryx ve Crake, (Oryx and Crake ) Selin Y?l? (The Year of the Flood). Bu kitaplar?n bilimkurgu olup olmad??? bana s?k s?k soruluyor. Ger?i bazen sormuyor da do?rudan d???ncelerini dile getiriyorlar: Bin Dokuz Y?z Seksen D?rt ne kadar bilimkurguysa bu kitaplar?n da o kadar bilimkurgu oldu?unu d???nd?klerinden, bu etiketten ka??nd???m i?in bana z?ppe veya hain damgas?n? vuruyorlar. ??yi ama Bin Dokuz Y?z Seksen D?rt, Mars G?nl?kleri?yle k?yasland???nda bilimkurgu kabul edilebilir mi??diye soruyorum ve bence as?l mesele, yan?t?n hay?r olmas?nda yat?yor.

?mk?n ve ihtimal dahilinde
Bilimkurgu d?nyas?yla veya d?nyalar?yla ili?kimi g?zden ge?irme arzumun asl?nda bir sebebi var. 2009?da Selin Y?l? yay?mland?, ba?ka bir d?nyay? inceledi?im ikinci yap?tt? ?daha net konu?mak gerekirse, gezegenimizin gelecekteki halini ele al?yordum. Bilimkurgu ve fantastik edebiyat?n krali?elerinden Ursula K. Leguin, Selin Y?l??n? Oryx ve Crake?le beraber de?erlendirdi. 2009?da yazd??? ele?tirinin ilk paragraf? ?yle bir g?r?lt?ye neden oldu ki ne zaman bir okuma g?n?ne kat?lsam, izleyicilerle s?yle?i b?l?m?nde bana neden bilimkurgu etiketinden ka??nd???m soruluyor. ??te Le Guin?in insanlar? b?yle sorular sormaya te?vik eden c?mlelerini: ?Bana g?re Hizmet?inin Hik?yesi, Oryx ve Crake ve ?imdi de Selin Y?l?, bilimkurguya ait oldu?unu d???nd???m bir ?zelli?e sahip: G?n?m?z d?nyas?ndan uzakla??p yak?n gelece?i ?ng?r?lerle kar???k alayc? bir dille ke?fe ??kmak. Ama Margaret Atwood, romanlar?na bilimkurgu denmesini istemiyor. Yak?n zamanda yay?mlanan deneme kitab? Hareketli Hedefler?de (Moving Targets) romanlar?na konu olan her ?ey imk?n ve ihtimal d?hilinde oldu?u, hatta ?oktan ger?ekle?mi? olabilece?i i?in onlara bilimkurgu denemeyece?ini savunuyor. Ona g?re bilimkurgu, ad?ndan da anla??laca?? ?zere kurguyu yani bug?n ger?ekle?mesi m?mk?n olmayan ?eyleri i?ermeli. Bana g?re keyfi ve s?n?rl? olan bu tan?m? benimsemesinin sebebi, san?r?m romanlar?n?n okuyucular, ele?tirmenler ve ?d?l veren kurumlar taraf?ndan h?l? k???msenen bir t?r olan bilimkurguyla ?zde?le?tirilmemesine engel olmak. Anlad???m kadar?yla Atwood dar kafal? edebiyat??lar?n kendisini edebiyat?n gettosuna itmelerinden korkuyor.?

Burada bahsi ge?en sebep, kesinlikle benim bilimkurgu ba?l???ndan uzak durmay? istememin alt?nda yatan sebeplerden biri de?il. Ben, bilimkurgu dedi?im zaman, H. G. Wells?in Marsl?lar?n metal gemilerle d?nyaya sald?rd?klar? D?nyalar Sava?? yap?t?n?n soyundan gelen kitaplar? kastediyorum -bu kitaptaki olaylar?n ger?ekle?mesi m?mk?n de?il. Oysa Jules Verne?in denizalt?lar ve balonla seyahat gibi konular? i?eren kitaplar?n?n soyundan gelen kitaplar, bana g?re daha ?ok ?varsay?msal kurgu? ba?l???n? hak ediyor -bu kitaplardaki olaylar, yaz?ld?klar? d?nemde ger?ekle?memi? olsalar da ileride ger?ekle?ebilecek ?eyler. Ben kitaplar?m? bu ikinci kategoriye yerle?tirmeyi tercih ediyorum; Marsl?lar ile ayn? kategoriye de?il.

Le Guin?in tan?m?
Ancak 2010 y?l?nda Le Guin?le yapt???m?z bir tart??man?n sonucunda, onun bilimkurgu derken kastetti?i ?eyin, benim varsay?msal kurgu ba?l??? alt?nda and???m, yani ger?ekle?ebilecek ?eyler oldu?unu ke?fettim, ger?ek olamayacak ?eyleri ise fantastik edebiyat ba?l??? alt?nda s?n?fland?r?yordu. Yani ona g?re, ejderhalar?n yan? s?ra san?r?m Y?ld?z Sava?lar? filmi ve Uzay Yolu serisinin ?o?u da fantastik etiketini hak ediyor. Mary Shelley?nin Frankenstein?? ise Le Guin?in bilimkurgu tan?m?na d?hil edilebilir ??nk? yazar?n?n, ?l?lerin canland?r?lmas?nda elektri?in kullan?labilece?ine inanmak i?in ge?erli nedenleri vard?. Ya D?nyalar Sava??? ?nsanlar o d?nemde Mars?ta hayat oldu?una inan?yordu ve uzay yolculu?unun da m?mk?n oldu?u d???n?ld??? i?in, o kitap da Leguin taraf?ndan bilimkurgu olarak s?n?fland?r?labilir. En az?ndan k?smen. Le Guin?in bilimkurgu derken kastetti?i, benim varsay?msal kurgu derken kastetti?im ?eyler; fantastik derken kastetti?i ?eylerse benim bilimkurgu olarak niteledi?im eserlerin baz?lar?n? i?eriyor.
Bilimkurgunun deneyimli isimlerinden Bruce Sterling, 1989?da yazd??? denemede bilimkurgunun durumunu de?erlendirmi? ve Cereyan tan?m?n? edebiyat?m?za kazand?rm??t?. ??yle diyordu Sterling: ?Hen?z kategorile?tirilmemi? olan yeni bir t?rden bahsetmek istiyorum? Kabul edilmi? ger?ekli?e kar?? ??kan ?a?da? bir yaz? bi?imi bu. Fantastik, bazen ger?ek?st? ve kimi zaman gelecekle ilgili varsay?mlar i?eriyor. Ama bunlar?n hi?biri, klasik bilimkurgulardaki gibi sunulmuyor. Merak ve ke?if duygusu yok, bunlar ?o?unlukla ?a??n ruhuna da uygun olarak kendinizi garip hissetmenize neden olan kitaplar.?

Hayal edilen t?m bu d?nyalar, i?inde ya?ad???m?z d?nyadan farkl? bir yerde duruyorlar ?ba?ka bir zamanda, ba?ka bir boyutta olabiliyorlar, ruhlar d?nyas?na a??lan bir kap?dan ge?ilerek veya bilinenle bilinmeyeni birbirinden ay?ran s?n?r ge?ilerek ula??labiliyor onlara. Bilimkurgu, varsay?msal kurgu, k?l?? ve b?y?c?l?k kitaplar? veya Cereyan: Bunlar?n hepsi, ??a??rt?c? hik?yeler? ?emsiyesinin alt?na toplanabilir. Ama benim onlara verdi?im ad ?Ustopya?. Ustopya, ?topya kelimesiyle distopya kelimelerini birle?tirerek uydurdu?um bir kelime, m?kemmel toplum kurgusu hayaliyle z?dd?n? birle?tiriyor. Her iki kurgu da bana g?re, edilgen bir bi?imde de olsa kendi z?dd?n? i?erir. Ustopia, bir yer olman?n ?tesinde ayn? zamanda bir ruh hali. Marlowe?un Doktor Faustus?unda, Mephisto?nun cehennemin bir yer?den ibaret olmad???n? s?yleyi?ini hat?rlay?n: ?Cehennemin s?n?rlar? yoktur,? der Mephisto. ?Tek bir yer de?il, bizim oldu?umuz her yerdir ve hep orada olaca??z.? Peki kendi ustopyalar?m?, var olmayan o yerleri yaratmaya nas?l ba?lad?m? Neden ger?ek?i romanlardan distopyalara atlad?m? Pek ?ok ?edebi? yazar?n, bilimkurgu veya polisiye yazd?klar? zaman su?land??? gibi ticari mi davran?yordum? Hay?r. Hizmet?inin Hik?yesi?ni yazmak olduk?a garip bir deneyimdi, ince buz ?zerinde kaymak gibiydi. Tarihsel olarak bakt???m?zda, ustopyalar?n mutlu hik?yeler olmad???n? g?r?r?z. ?nsan?n akl?na ka??n?lmaz olarak ?u soru geliyor: ?yi de her ?ey k?t?ye gidecekse hatalar?m?z? d?zeltmeye, k?t?ye gidi?i durdurmaya ?al??maya gerek yok mu? Elbette var. E?er gerekli bak?mlar? ve de?i?iklikleri yapmazsak, i?ler b?y?k bir h?zla daha da k?t?ye gidebilir. Elbette bir?eyleri d?zeltmeye ?al??mal?y?z, en az?ndan elimizden geleni yapmal?y?z. Ama hi?bir ?eyi m?kemmelle?tirmeye ?al??mamal?y?z. ??nk? o yol, genelde toplu mezarlara gider. Biz bize mahk?muz, hi?birimiz m?kemmel de?iliz ama elimizden geleni yapmak zorunday?z. Benim de ustopyaya uzanan yolda yapmaya ?al??t???m bu.

 

 

"R?yalar Kendilerini A??klamal?", s. 15-23

http://www.metiskitap.com http://www.metiskitap.com/Metis/Catalog/Book/4377

Bu y?l?n ilk aylar?nda Andy Porter New York'tan telefon ederek Algol dergisi i?in yazmam? istedi?i yaz?y? anlatmaya ?al??t?. Ho? bir konu?mayd? ama c?z?rt?l? bir ba?lant?, benim taraf?mda kurabiye ve ilgi isteyen bir ?ahs?n ?e?itli g?r?lt?l? m?dahaleleri ve biraz yanl?? anlama y?z?nden i?ler kar??t?. Andy "Okurlara kendinden s?z et" gibi ?eyler s?yl?yordu, ben de "Nas?l, neden?" gibi sorular soruyordum.

Baz? insanlar telefonla konu?abiliyorlar. Herhalde bu nesneye inan?yorlar. Benim i?in telefon, doktordan randevu almaya, bir de di??imle randevular?m? iptal etmeye yarar. ?nsan ileti?iminin ortamlar?ndan biri say?lmaz. Koridorda dikilip, kediyle ?ocuk ikisi birden bacaklar?ma dolan?p ?eki?tirerek ve m?rlayarak kurabiye ve kedi mamas? isterken, kula??mdaki v?cudu olmayan bir sese Jung'un i?e d?n?k/d??a d?n?k yelpazesinin yaln?zca insanlar de?il yazarlar i?in de ge?erli oldu?unu anlatam?yorum. Yani baz? yazarlar kendileri hakk?nda konu?mak isteyebilirler, hatta buna ihtiya?lar? vard?r, ne bileyim, Norman Mailer gibi mesela; ama baz? yazarlar?n ihtiyac? ve iste?i de ?zel hayatlar?n?n gizli kalmas?d?r. ?zel Hayat m?! Ne kadar se?kinci, Viktorya ?a??na ?zg? bir kavram. Son g?nlerde bu kavram en az tevazu kadar antika geliyor insan?n kula??na. Ama b?t?n bunlar? telefonda anlatam?yorum, dilim d?nm?yor. ?unu da s?yleyemiyorum (yani s?ylemeye ?al??t?m da, herhalde kedi a?l?ktan telefonun kablosunu kemirdi?i i?in ba?lant? sonunda tamamen kesildi): ?leti?im karma??k bir sorundur ve benim gibi baz? i?e d?n?k ki?iler bu sorunu tuhaf, tamamen tatmink?r olmayan ama ilgin? bir yolla ??zm??lerdir: Biz (birka?? hari? t?m insanlarla) yazarak ileti?im kurar?z, ama dolayl? bir yoldan. Sanki sa??r ve dilsizmi?iz gibi. Ve yaln?zca yaz?yla de?il, dolayl? olarak da. Hayali durumlardaki hayali insanlar hakk?nda ?yk?ler yazar?z. Sonra bunlar? yay?mlar?z (??nk? bu ?yk?ler kendi tuhaf ?sluplar?yla birer ileti?im eylemidir, ba?kalar?na hitab ederler). Sonra insanlar bunlar? okurlar ve telefonu a??p derler ki: Ama sen de kimsin? Bana kendini anlat! Biz de deriz ki: Anlatt?m ya i?te. Hepsi orada, kitab?n i?inde. ?nemli olan her ?ey orada. Peki ama sen onlar? uydurmu?tun hani! Evet, ama nereden?

Andy ile benim birbirimizi ge?ici olarak yanl?? anlamam?za neden olan nokta bu. Benim Yerdeniz ??lemesinin geri plan? ?zerine bir ?eyler yazmam? isteyen Andy ??yle bir ?ey s?ylemi?ti (yanl?? al?nt?l?yorsam ?z?r dilerim Andy!): "?nsanlar Yerdeniz d?nyas?n? nas?l planlad???nla, dilleri nas?l geli?tirdi?inle, mek?nlar?n ve karakterlerin listesini nas?l tuttu?unla, vs. ilgileneceklerdir." Ben de buna cevaben anlams?z bir ?eyler s?yledim; s?ylediklerim aras?nda bir tek ?unu hat?rl?yorum: "Ama ben hi?bir ?eyi planlamad?m ki, buldum."
Andy (do?al say?labilecek bir tonla): "Nerede?"

Ben: "Bilin?alt?mda."

?imdi d???n?yorum da, belki bunun ?zerine biraz konu?maya de?er. Andy ve ben birbirimizi ?a??rtt?k, ??nk? yaz?n?n nas?l yaz?ld??? konusunda farkl? ve s?nanmam?? nosyonlar?m?z vard?; bunlar o kadar farkl?yd? ki, ?arp??malar? hafif bir ?ok yaratt?. ?ki nosyon da t?m?yle ge?erli; yaln?zca farkl? metodolojiler bu ikisi. Benimki yazar?n elkitab?nda yer almayan metodoloji oldu?una g?re belki de biraz a??klamam gerek.

Hayat?m boyunca yazd?m, ve hayat?m boyunca (bilin?li bir kararla olmasa da) "nas?l yazmal?" kitaplar?n? okumaktan ka??nd?m. K?sa Oxford S?zl??? ve Follet ve Fowler Yaz?m K?lavuzu t?m ara?-gerecimi olu?turuyor. Ancak okumak, ders vermek ve di?er yazarlarla konu?mak, insan? belirli bir teknik bilincine erdiriyor. Benimkinden en farkl? olan, i?e en uzak noktadan ba?layan teknik, i?te bu ?nceden haz?rlanan planlar, listeler ve betimlemelerle ?al???r. Bu, daha ?yk? ba?lamadan bir defter tutup ?yk?deki t?m karakterleri betimleme tekni?idir: William ka? kilo, liseyi nerede okudu, sa??n? nas?l kestiriyor, ?nde gelen ki?ilik ?zellikleri nelerdir gibi.

Ben de defter tutar?m; bu defterlere ?yk? fikirleri yazar, t?pk? birer kemikmi?ler gibi onlara homurdan?r?m, ?i?nerim, ?o?u kez g?mer, sonra kaz?p yeniden ??kar?r?m. Bir ?ey yazarken, hele bu bir romansa, karakterler hakk?nda notlar da d??erim. Haf?zam ?ok zay?ft?r, ve e?er karakterin biri hakk?nda akl?ma bir ?ey gelirse ve hen?z onu yazman?n zaman? de?ilse, ileride bakmak ?zere bir not al?r?m. ??yle bir ?ey:

W, H'nin mas istm? Azr!!
Sonra da notu kaybederim.

Ama ?nceden betimlemeler yazmam, yazsayd?m kendimi sakil hissederdim, hatta utan?rd?m. E?er bir karakter ?ok a??k de?ilse ve ben onun hakk?nda o kadarc?k ?ey biliyorsam, zaten onun hakk?nda yazmaya ne hakk?m var? E?er William'?n neye benzedi?ini, ge?mi?ini, ruhunun i?ini d???n? kendimi tan?d???m kadar tan?m?yorsam, Helen onun dizini ?s?rd??? zaman ne yapt???n? betimlemeye ne hakk?m var? Ne de olsa William benim. Benim bir par?am.

E?er William yaz?lmaya de?ecek bir karakterse, vard?r. Benim kafam?n i?inde vard?r, amenna, ama kendi ad?na, kendi hayatiyetiyle vard?r. Yapmam gereken tek ?ey ona bakmakt?r. Onu planlayamam, par?a p?r??k olu?turamam, envanterini ??karamam. Onu bulurum.

??te, Helen dizini ?s?rd???nda William hafif?e ?ks?rerek "Bunun konumuzla ne alakas? var Helen?" diyor. William oldu?una g?re ba?ka ne diyebilirdi ki zaten?
Eylemle, yaratmayla ilgili bu yakla??m?m, belli ki temel bir tav?r ve kitaplar?m?n ?o?unda a??k?a g?r?len I Ching'e ve Taocu felsefeye duydu?um ilgiyle ayn? k?kten geliyor. Taocu d?nya kaotik de?il d?zenlidir, ancak d?zeni insan ya da ki?isel veya insanc?l bir tanr? taraf?ndan dayat?lm?? bir d?zen de?ildir. Ger?ek yasalar ?bilimsel oldu?u kadar etik ve estetik yasalar da? herhangi bir otorite taraf?ndan yukar?dan a?a?? dayat?lmaz, nesnelerin kendisinde vard?r ve bulunmalar?, ke?fedilmeleri gerekir.

Bir ?ember ?izerek Yerdeniz'e d?necek olursak: Bu ideoloji kar??t?, pragmatik teknik, insanlar i?in oldu?u kadar mek?nlar i?in de ge?erlidir. Ben Yerdeniz'i ?nceden niyet edip icat etmedim. Kendi kendime "Hey, bak, ada bir arketiptir, tak?mada s?per bir arketiptir, ?yleyse haydi bir tak?mada yapal?m!" demedim. Ben m?hendis de?il ka?ifim. Yerdeniz'i ke?fettim.

?yi yap?lm?? planlar her ?eyi birden i?erme e?ilimindedir; ke?ifler ise ad?m ad?m yap?l?r. Planlama zaman? ink?r eder. Ke?if zamansal bir s?re?tir. Y?llar ve y?llar alabilir. ?nsanlar h?l? Antarktika'y? ke?fediyorlar.

Yerdeniz'in ke?fedilmesinin tarihi ??yle:

1964'te bir b?y?c? hakk?nda "??zme Kelimesi" adl? bir ?yk? yazd?m. Cele Goldsmith Lalli ?yk?y? sat?n al?p Fantastic'te yay?mlad?. (Cele Lalli benim ve ba?ka bir?ok yazar?n Bilimkurgu alan?na girmesini sa?lad?; bu alandaki en duyarl? ve cesur yay?nc?lardan biriydi.) ?yk?de buna ne kadar yer verdim hat?rlam?yorum, ama ?yk?n?n bir s?r? ada aras?nda bir adada ge?ti?i kafamda apa??kt?. ?yk?n?n geri plan?na fazla dikkat etmedim, ??nk? (William'?n diyece?i gibi) bunun konumuzla alakas? yoktu; b?y?yle ilgili olarak geli?tirdi?im kurallar ise, o ufac?k ?yk?n?n ufac?k meselesi ne kadar gerektiriyorsa o kadard?.

K?sa bir s?re sonra "?simler Kural?" diye bir ?yk? daha yazd?m; bu ?yk?de hem adalar hem de b?y? kurallar? olduk?a geli?mi?ti (Cele bunu da yay?mlad?). Bu ikinci ?yk? daha hafifkanl?yd? (ilki as?k y?zl?yd?), manzarayla ve ru?va? ?ay? i?en adal? ya?l? kad?nlarla u?ra?arak epeyce e?lendim. ?yk?, ana tak?mada grubunun do?u u?lar?nda oldu?unu bildi?im Sattins adl? bir adada ge?iyordu. Ba? karakter, ?nce Bay Underhill ad?yla tan?d???m?z, sonra ne oldu?u ortaya ??k?nca ger?ek ad?n?n Yevaud oldu?unu ??rendi?imiz bir ejderhayd? ve bat?daki Pendor adas?ndan geliyordu.

Sattins ve Pendor'un aras?nda, kuzeyinde ve g?neyinde yer ald???n? bildi?im di?er adalarla fazla u?ra?mad?m. Onlar konuya dahil de?ildi. Ama "??zme Kelimesi"nin ?zerinde ge?ti?i adan?n Pendor'un kuzeyinde oldu?una dair kesin bir his vard? i?imde. ?lk ??kt???m adan?n hangisi oldu?undan art?k emin de?ilim. Daha sonraki ke?if gezileri haritay? ?ylesine kar??t?rd? ki, Yeni D?nya'ya varan Vikingler gibi, ilk ke?fedilenin neresi oldu?unu kesin olarak s?ylemek ?ok zor. Ama Sattins haritada yer al?yor; Do?u U?y?re'nin yukar?lar?nda, Yore ile Vemi? aras?nda.

1965 ve 1966 y?llar? boyunca, merkez ada Havnor'dan yola ??k?p tak?madalar aras?nda Nihayet'i arayan bir prens hakk?nda uzunca bir ?yk? yazd?m. Bu prens, b?t?n adalar?n ?tesine, g?neybat?ya, a??k denize gider ve orada hayatlar? boyunca sallar ?zerinde ya?ayan insanlarla kar??la??r. Kay???n? sallardan birine ba?lar ve Nihayet'in bu oldu?una kani olarak onlarla ya?amaya ba?lar; ta ki denizde ba??bo? gezen bu sal kolonisinin en uzak yolculu?unun da ?tesinde, denizin i?inde ya?ayan deniz insanlar? bulundu?unu fark edene kadar. Gidip onlara kat?l?r. ?ma edilen sonu? (kendisi bir deniz insan? olmad???na g?re) gen? prensin sonunda yorulup dibe bataca?? ve orada nihai Nihayet'i bulaca??d?r. Bu ?yk? hi? yay?mlanmad? ??nk? pek iyi bir ?ey olmad?; ama temel imge olan sal kolonisinin ?ok iyi bir bulu? oldu?una ve g?n?n birinde kendisine bir yuva bulaca??na inan?yordum. Nitekim, Yerdeniz kitaplar?n?n sonuncusu olan En Uzak Sahil'de kendisine bir yer buldu.

Yerdeniz'i ke?fetmeye 1967'ye kadar ara verdim. 1967'de Parnassus Press'in yay?mc?s? Herman Schein beni aray?p kendisi i?in bir kitap yaz?p yazamayaca??m? sordu. O tarihe kadar Parnassus ?ocuk kitaplar? yay?ml?yordu, Amerika'daki en ??k ve en iyi bas?lm?? resimli kitaplar. Schein'?n istedi?i daha b?y?k ?ocuklar i?in bir kitapt?. Bana konuyu ve yakla??m? istedi?im gibi se?ebilece?imi s?yledi. O g?ne kadar kimse benden bir ?ey yazmam? istememi?ti. Kendi kafama g?re, ac?madan yazm??t?m yaln?zca. Birinin benden yazmam? istemesi b?y?k bir nimetti. Bu heyecan daha ?nce ciddi bir bi?imde denemedi?im bir ?ey olan "?ocuklar i?in yazma" endi?esini atlatmama yard?m etti. Haftalar ve aylar boyunca, muhayyelemin karanl?kta, el yordam?yla istedi?im ?eyi aramas?na izin verdim. Orada adalara ve adalarda kullan?lan b?y?ye rastlad?m. B?y?y? ciddi bir bi?imde d???nmek ve ?ocuklar i?in yazmak birle?ince b?y?c?leri merak etmeye ba?lad?m. B?y?c?ler birer arketip olarak, ya?l? ya da ya?? belirsiz birer Gandalf't?r. Ama beyaz sakallar? olmadan ?nce nas?ld?lar? Bu tehlikeli ve ?limane sanat? nas?l ??rendiler? Gen? b?y?c?ler i?in okullar var m?? Vesaire.

Kitab?n ?yk?s? esas olarak bir yolculuktur, uzun bir helezon bi?iminde bir kurgu. Gen? b?y?c?n?n gidece?i yerleri g?rmeye ba?lam??t?m. Derken bir harita ?izdim. Art?k her ?eyin nerede oldu?unu bildi?ime g?re vakit haritac?l?k vaktiydi. Tabii, her haritada oldu?u gibi, ?o?u ?eyin ancak su ?st?ndeki k?sm? g?r?l?yordu.
?? k???k adaya ?ocuklar?m?n bebeklik adlar?n? verdim; bir d?nyay? yoktan varetme ?zg?rl???n? ele ge?irince insan biraz dalgac? ve sorumsuz oluyor. (?ktidar insan?n ahlak?n? bozar.) Di?er isimlerin hi?birinin bildi?im bir anlam? yok, ama sesleri benim i?in az ?ok anlam ta??yor.

Bana fantazilerdeki isimleri nas?l d???nd???m? sorarlar bazen; gene ayn? ?eyi s?yleyece?im: onlar? bulurum, duyar?m. Bu, ba?lam?m?zdaki ?nemli bir konu. ?lk ?yk?den ba?layarak, isimlendirme Yerdeniz'de uygulanan b?y? sanat?n?n ?z?n? olu?turuyordu. B?y?c?ler i?in oldu?u gibi benim i?in de, bir adan?n ya da karakterin ad?n? bilmek, o aday? ya da ki?iyi tan?makt?r. ?o?unlukla isim kendi kendine gelir, ama bazen dikkatli olmak gerekir; ?rne?in kitab?n kahraman? Ged'de oldu?u gibi. Uzun bir s?re (Ogion adl? bir b?y?c?yle birlikte) onun ad?n? "dinlemeye", ad?ndan emin olmaya ?al??t?m. Biraz mistik t?nl?yor belki, benim de anlamad???m yanlar? var, ama ayn? zamanda faydac? bir faaliyet bu: E?er isim yanl?? olursa karakter de yanl?? olur ? pi? olur, yanl?? anla??l?r.

Parnassus Press'te kitab?n elyazmas?n? okuyan biri "Ged"in "God?Tanr?" kelimesini ?a?r??t?rmak i?in se?ildi?ini sanm??. Bu beni baya?? sarst?. ?st?ne atlamak i?in haz?r bekleyen ba?ka d?hiler de vard?r korkusuyla ismi de?i?tirmeyi d???nd?m. Ama yapamad?m. Adam?n ad? Ged'di, o kadar.

Bu arada "Ced" diye okunmad???n? da belirteyim. Bu daha ziyade da?larda ya?ayan bir m?nzevinin ad? olurdu. ?ok ki?i sordu?u i?in s?yl?yorum, yaz?ld??? gibi okunuyor. ?sim icat ederken bilin?li bir bi?imde m?dahale etti?im tek alan, ismin telaffuz edilebilir olmas?. ?ok korkutucu g?r?nmesinler diye (Kurremkarmerruk gibi ?rnekler farkl?, onlar?n ?zellikle korkutucu g?r?nmeleri gerekiyor) okunduklar? gibi yaz?yorum; ister ?ngilizce seslilerle, isterse de ?talyanca seslilerle okunabilirler.
??lemenin metnindeki icat edilmi? diller i?in de ayn? ?eyler ge?erli.
Ru?va? ?ay? gibi kelimelerin hi?bir a??klamas? yok. Oralarda Ru?va? ?ay? i?iyorlar, bu kadar basit; t?pk? burada Lapsang Soochong ya da Lipton i?ti?imiz gibi. Tabii, Ru?va? Hardca bir kelime. E?er beni fazla s?k??t?r?rsan?z, Ru?va? ?ay?n?n Ru?va? bitkisinden elde edildi?ini s?ylerim, bu bitki hem yabani olarak bulunuyor, hem de Enlad'?n g?neyindeki her yerde yeti?tiriliyor, k???k yuvarlak yapraklar? var ve kurutulup demlendi?inde pek lezzetli kahverengi bir ?ay elde ediliyor. Bir ?nceki c?mleyi yazana kadar bunlar? bilmiyordum. Yoksa biliyordum da hi? d???nmemi? miydim? Bir isim nedir ki? ?ok ?eydir.

??lemede daha usul?ne uygun yabanc? dil ?rnekleri de var; En Uzak Sahil'de Yarad?l?? Dili'nde bir?ok tam c?mle var, ??nk? ejderhalar ba?ka dil konu?muyorlar. Bunlar da (korkutucu) yaz?l??lar?yla filan, oldu?u gibi i?ime do?du, ben de fazla sorgulamadan yazd?m. Hardca ya da Ger?ek Dil'de bir s?zl?k yazmaya kalk??man?n yarar? yok; kitaplarda yeterli malzeme bulunmuyor. Tolkien'dan biraz farkl? bir yol tuttum yani; o Y?z?klerin Efendisi'ni bir bak?ma icat etti?i dilleri konu?acak birileri olsun diye yazm??t?. Harika bir ?ey bu, hi? gem vurulmam?? Yarat?c? Ruh ? dili ete kemi?e b?r?nd?r?yor. Ama ne de olsa Tolkien b?y?k bir yarat?c? oldu?u kadar bir dilbilim uzman?yd? da.

(Di?er kitaplar?mda bu icat edilmi? dilleri biraz daha ?teye g?t?rd?m. Karanl???n Sol Eli'ni yazarken, iki k?sa ?iir yazacak kadar Karhidce biliyordum. Art?k yazamam herhalde. ??nk? yaln?zca hat?rlamak i?in bir kelime listesi yapm??t?m, sistemli bir s?zl?k ya da gramer yaratmad?m.)

Benim i?in ve b?y?c?ler i?in ger?ek isimleri bilmenin esas mesele oldu?unu s?ylemi?tim. Bu, ??lemenin "anlam?" hakk?nda ve benim hakk?mda ?ok ?ey s?yl?yor. ??leme bir yan?yla sanat??y? anlat?r. B?y?c? olarak sanat??. D?zenbaz. Prospero. Benim bildi?im tek alegorik yan? bu. E?er ba?ka alegoriler bulursan?z bana s?ylemeyin; alegorilerden nefret ederim. A "asl?nda" B'ymi?, atmaca asl?nda el testeresiymi? ? laf. Martaval. Eti ve can? olan, birinci ya da ikinci d?zeyden her yarat?, "asl?nda" kahvalt?dan ?nce bir d?zine birbirine benzemeyen ?ey olabilir.

B?y?c?l?k sanat??l?kt?r. ?yleyse ??leme de bu anlamda sanat hakk?ndad?r, yarat?c? tecr?be, yarat?c? s?re? hakk?ndad?r. Fantazide daima bu d?ng?sellik vard?r. Y?lan kendi kuyru?unu yer. R?yalar kendilerini a??klamal?.

Andy Porter'a "?ocuk kitaplar?"n?n konumu hakk?nda uzun, heyecanl? bir makale g?ndermek istiyordum. O ise daha ki?isel bir ?ey istiyordu. Ama ben bir Bilimkurgu yazar? olarak a?k roman? yazarlar?ndan daha az para almama k?z?yorum; e?er Bilimkurgu yazarlar? kendilerine az para ?dendi?ini san?yorlarsa, ?ocuk kitab? yazarlar?na baks?nlar. Kendi ad?ma ?ik?yet ediyor de?ilim. Bir s?redir ?ocuk kitaplar?m? basan Atheneum bu konuda bana ?ok iyi, uygarca davrand?, ayn? ?ey ?ngiltere'deki yay?nc?m olan Gollancz i?in de ge?erli; iki yay?nevinde de son derece iyi (kad?n) edit?rlerle ?al??t?m. ??in b?t?n?ndeki yanl??, yay?nc?lar?n ?ocuk kitaplar?na ay?rd?klar? b?t?e. ?ocuk edebiyat?nda ?abucak b?y?k para kazanmak kolay de?ildir, ama ba?ar?l? bir ?ocuk kitab? uzun ?m?rl? olur. Okullar, k?t?phaneler ve hediye amac?yla yeti?kinler sat?n al?r ve kitap y?llarca satmaya ve para kazand?rmaya devam eder. Ancak bu yazar?n ald??? avansa ya da telife yans?maz. Genel olarak yazara para kazand?rmayan bir aland?r ?ocuk kitab?.

Ama ekonomik ayr?mc?l?k, her zamanki gibi esas sorunun yaln?zca bir yan?d?r: bir ?nyarg?n?n yans?mas?d?r. As?l sorun para de?il, yeti?kin ?ovenizm domuzlu?u.
"?ocuk kitaplar? yaz?yorsunuz, de?il mi?"
Evet Annecim.
"Kitaplar?n?z? ?ok be?eniyorum ? ger?ek kitaplar?n?z? yani; ?ocuk kitaplar?n?z? okumad?m tabii!"
Tabii Babac?m.
"Arada bir de basit ?eyler yazmak rahatlat?c? olmal?."
Tabii basittir ?ocuklar i?in yazmak. Onlar? yeti?tirmek kadar basit.
B?t?n yapaca??n?z, seksi ??kartmak ve k???k k?sa kelimeler, k???k salak?a fikirler kullanmak, ?ok korkun? olmamak ve mutlu bir son olmas?na dikkat etmektir. Tamam m?? Kolay. Hemen yaz?n. Haydi.

B?t?n bunlar? yaparsan?z Jonathan Livingston Seagull'? (Mart?) bile yaz?p yirmi milyar dolar kazanabilirsiniz, Amerika'daki b?t?n yeti?kinlere de kitab?n?z? okutursunuz.
Ama Amerika'daki b?t?n ?ocuklara okutamazs?n?z. Kitab?n?za bakarlar ve o berrak, so?uk, boncuk gibi g?zleriyle arkas?nda yatanlar? g?r?rler ve b?rak?p giderler. ?ocuklar b?y?k miktarlarda ??p yiyebilirler (onlar i?in iyidir de bu) ama yeti?kinlerden farkl?d?rlar; daha plastik yemeyi ??renememi?lerdir.

?ngilizler "?ocuk", "bulu? ?a??", "gen?" gibi yay?mc? s?n?fland?rmalar?na biz Amerikal?lar kadar inanm?yorlar galiba. ?rne?in [bir fantazi yazar? olan] Andre Norton'?n The Times Literary Supplement da dahil bir?ok ?ngiliz gazetesinde b?y?k bir sayg?yla ele?tirilmesi ilgin?tir. Ne s?rt s?vazlama, ne dalga ge?me, ne a?a??lama. ?ngilizler fantazinin t?m ya?lar? e?itledi?inin fark?ndalar; e?er on iki ya??ndayken iyiyse, otuz alt? ya??nda da iyidir, hatta daha iyidir.

Amerikal? okurlardan Yerdeniz kitaplar? hakk?nda ald???m mektuplar?n ?o?u on alt? ile yirmi be? ya? aras? ki?ilerden geliyordu. Bana yazan ?ngilizler ise, tahmin edebildi?im kadar?yla otuzun ?zerinde ve ?o?unlukla da erkek. (?nemli bir k?sm? Anglikan din adamlar?ndan geliyor. Do?du?undan beri H?ristiyan olmayan biri i?in ?ok ?a??rt?c? bir ?ey; ama mektuplar harika.) Bu ya? fark?n? ?ngilizlerin daha ?ocuksu olmalar? ?eklinde yorumlayabilirsiniz, ama ben tam tersini d???n?yorum. ?ngiliz okurlar, yeti?kinliklerini savunma gere?i duymayacak kadar yeti?kin.

San?r?m Yerdeniz B?y?c?s?'n?n en ?ocuksu yan?, konusu: B?y?mek.

B?y?mek, benim y?llar?m? alan bir s?re? oldu; bu s?reci otuz bir ya??mda tamamlad?m ? ne kadar tamamlanabilirse; o y?zden de ?ok ?nemsiyorum. ?o?u gen? de ?nemser. Ne de olsa esas i?leri budur: B?y?mek.

Atuan Mezarlar?'n?n konusu, tek kelimeyle s?ylemek gerekirse cinselliktir. Kitapta bir s?r? simge var, tabii ki yazarken bunlar? bilin?li bir ?ekilde ??z?mlemedim; bu simgelerin hepsi cinsel simgeler olarak okunabilir. Daha a??k s?ylemek gerekirse, kitab? bir kad?n?n b?y?mesi olarak okuyabilirsiniz. Temalar, do?um, yeniden do?um, y?k?m ve ?zg?rl?k.

En Uzak Sahil ise ?l?m hakk?nda. Onun di?erlerinden daha zay?f kurgulu, daha tutars?z ve eksik olmas? da bu y?zden. ?lk iki kitap ya?ad???m ve atlatt???m ?eyler hakk?ndayd?. En Uzak Sahil'de konu edilen ?eyi ise ya?ay?p atlatamazs?n?z. Bu bana gen? okurlar i?in ?ok uygun bir konu gibi gelmi?ti, ??nk? ?ocuk yaln?zca ?l?m?n var oldu?unu de?il ??ocuklar ?l?m?n yo?un bir bi?imde fark?ndad?rlar? kendisinin de ?l?ml? oldu?unu, ?lece?ini anlad??? anda, ?ocukluk biter ve yeni hayat ba?lar. Bu da b?y?medir, ama daha geni? bir ba?lamda.

Her neyse, zaten konuyu se?me ?ans?m da yoktu. Her zaman dikkafal? olan, beni ?a??rtan ?eyler s?yleyip yapmamas? gereken ?eyleri yapan Ged, bu kitapta idareyi tamamen ele ald?. Bana hayat?n?n neden ve nas?l sona erece?ini g?stermeye kararl?yd?. Ona ayak uydurmaya ?al??t?m, ama o hep ?nden gitti. Kitab? hat?rlamak istemedi?im kadar ?ok kere yeniden yazd?m, Ged'i biraz denetim alt?nda tutmaya ?al??t?m. Amerika'da bas?ld???nda i? bitti sanm??t?m, ama ?ngiltere bask?s? ?? uzun b?l?mde daha ?nceki Amerikan bask?s?ndan farkl?d?r: Gollancz'daki yay?nc?m "Ged ?ok konu?uyor," dedi; hakl?yd?, ben de Ged'i ?? kere susturdum, b?t?n daha iyi oldu. Planlamak yerine ke?fetmekte ?srarl?ysan?z, bu t?r dertler ka??n?lmazd?r. Yazman?n en ekonomik olmayan yolu bu. En Uzak Sahil ?? kitap aras?nda en az m?kemmel olan?, ama ben en ?ok onu seviyorum. ??lemenin sonu, ama d??lemeyi b?rakmad???m d??.*

* (1989) H?l? da d??lemekten vazge?mi? de?ilim. Ged'in hayat?n?n nas?l sona ermesi gerekti?i konusunda yan?ld???n? ve bana Yerdeniz'in son kitab?nda k?lavuzluk edecek ki?inin Tenar oldu?unu ke?fetmek, ho? bir s?rpriz oldu. Son kitap ?ad? Tehanu, ama ben ona Olsun da Ge? Olsun ad?n? koymak istiyordum? yak?nda yay?mlanacak. [1990'da yay?mlanan Tehanu, Yerdeniz'in di?er kitaplar? gibi Metis Yay?nlar? taraf?ndan bas?ld?. (y.n.)]

 

>

Valid HTML 4.01 Transitional